भगवत्याः सरस्वत्याः प्रसादेन त्रिविधं गत्याक्रमणं चतुर्विधं तालं च मया दत्तं, परमं च नागगीतम्। एतत्सर्वं मम प्रसादात् त्वया प्राप्यते। यस्मिन्निदं सर्वं निहितं, यस्याश्रितं, यच्च स्वरस्वरचिह्नितं तदपि, अहं त्वां कम्बलञ्च अददाम्। हे नाग, नृणां लोके पाताले वा, अन्यो न भविष्यति; भवन्तौ एव सर्वस्यास्य पाताले देवानां च नृणां च अधिपौ भविष्यथः। एवं उक्त्वा भगवती सरस्वती, सर्ववाङ्मयेश्वरी, कमलनयनया नागस्य साक्षात् दृष्टेः क्षणेनैव अन्तर्धानमगात्। ततः सर्वं यत्पूर्वं घटितं तयोर्भ्रात्रोः प्रकाशमगच्छत्। छन्दः, मात्र, स्वरादीनां परमं विज्ञानं तयोः उदपद्यत। ततो द्वौ नागौ सप्तस्वरविशारदौ, तन्त्रीतालसमन्वितौ, कैलासशिखरनिवासिनं भगवन्तं पूजयितुमिच्छन्तौ, तं प्रसादयितुं परमं यत्नं कृतवन्तौ, स्वरसम्पुटितकौशलसमेतौ एकत्र गानं चक्रतुः। प्रातःकाले, रात्रौ, मध्याह्ने, संध्ययोः च, तौ दीर्घकालं भक्त्या स्थित्वा, स्तुतिं गायन्तौ, नन्दिवाहनं प्रभुं तुष्टवन्तौ। तयोः गीतैः तुष्टः प्रभुः वरं वृणीध्वमिति प्रोवाच। तदा अश्वतरः कम्बलश्च प्रणिपत्य तं शूलपाणिं नीलकण्ठं उमापतिं प्रार्थयामासतुः—"यदि त्रिनेत्रो देवदेवः अस्माभिः तुष्टः, तर्हि यदिच्छामः तद्वरं देहि। मृतस्य कुवलयाश्वस्य भार्या मदालसा—सा मम कन्या सञ्जायेत, पूर्ववत्समययुक्ता, पूर्वस्मृतियुता, तद्रूपसमन्विता, मम गेहे योगिनी योगिजननी च जातु।" महेश्वरः उवाच—"यथा त्वया उक्तं, नागश्रेष्ठ, तथा निःसंशयं भविष्यति मम कृपया। शृणु चेदानीं, नाग। श्राद्धकाले त्वं मध्यं पिण्डं शुद्धचित्तः स्वयं भक्षय। तदा, त्वद्वाससः मध्ये, सा शुभरूपा पूर्ववत् उत्पत्स्यते। तस्याः चिन्तनं कृत्वा पितृकार्यं कुरु; तस्मिन्नेव क्षणे सा सुश्रोणी नागमध्यात् निष्क्रमिष्यति।" "सा पुण्यशीला स्त्री, अमृतसमा सुन्दरी, उत्पत्स्यति।" इत्येतत् श्रुत्वा तौ नागौ महेश्वराय प्रणम्य, तुष्टचित्तौ पुनः पातालं गतौ। तत्र कम्बलस्य अनुजः विधिवत् श्राद्धं कृत्वा, मध्यं पिण्डं सम्यक् भुक्त्वा, तस्याः स्मरणं कृत्वा, तां कामयमानः, तदा तस्य नागस्य वाससः मध्ये सुषमाङ्गी स्त्री त्वरितं निष्पत्तिता। नागः ताम् अन्यस्मै न कथयामास। सा रम्यदन्ती स्त्री, अन्याभिः स्त्रीभिः रक्ष्यमाणा, अन्तःपुरे स्थित्वा, नागपतिसुतौ प्रतिदिनं हर्षेण तत्र आगच्छतुः। ऋतध्वजेन सह तौ अमरवत् क्रीडयामासतुः। कदाचित् नागराजः प्रमुदितः पुत्रान् सम्बोध्य उवाच—"यत्पूर्वं मया उक्तं, तत्किमर्थं न क्रियते? सः राजपुत्रः, भवतामुपकारकः, मम समीपं नाय्यते?" "कुतः सः सम्मानदाता राजपुत्रः भवद्भ्यां न नीयते?" इति स्नेहयुक्तेन पित्रा उक्तौ तौ नगरं गत्वा, तेन राजपुत्रेण सह मित्रवत् रममाणौ, किञ्चित्कालं संवाद्य, ततः स्नेहात् तम् आमन्त्रयामासतुः—"स्वगृहं गच्छामः।" तदा सः राजपुत्रः—"किं नु एतत् भवद्गृहमेव नास्ति?" इति प्राह। "मम सर्वं वित्तं, वाहनानि, वस्त्राणि, यद्वा इच्छथः, भवद्भ्यां दातव्यम्। यदि मम प्रति स्नेहः, तर्हि एवं मया दैवात् मोहितः—यद्वयं स्वगृहवत् नाचरावः। यदि मम प्रियत्वं वा, मम प्रति कृपा वा अस्ति, तर्हि मम वित्तं गृहं च भवद्गृहमिव मन्ये। यदस्ति मम, तद्वो भवतु, यद्वो, तन्मम। सत्यमेतद्विजानीतं, युवां मम प्राणसमौ प्रियौ; पुनः कदापि, ब्राह्मणश्रेष्ठौ, भेदवचनं न वदेताम्। स्नेहपूर्णहृदयेन युवां मम कृपया बद्धौ।" एवं स्नेहवर्षेण सिक्तमुखौ नागपतिसुतौ राजपुत्रं सस्नेहमपि किंचित् तर्जयन्तौ ऊचतुः—"ऋतध्वज, यथा त्वया उक्तं, निःसंशयं तथा नः मनसि; अन्यथा चिन्ता नास्ति। किन्तु एतत् अस्माकं पित्रा महात्मना उक्तम्। पुनः पुनः सः 'कुबलयाश्वं द्रष्टुमिच्छामि' इति आह।" तदा कुबलयाश्वः उत्तमासनात् उत्थाय—"यथा पितुः आज्ञा, तथा करिष्यामि," इति भूमौ प्रणिपत्य उवाच—"अहं धन्यः, अहं सौभाग्यवान्; कः अन्यः मया तुल्यः, यदि पितरं द्रष्टुमिच्छति?" "उत्तिष्ठामः; विलम्बं कर्तुं न इच्छामि, पितुः आज्ञा पूर्त्यर्थं। पादाभ्यां शपथं ददामि।" एवं उक्त्वा सः राजपुत्रः ताभ्यां सह नगरात् निर्गत्य, पवित्रां गोमतीं नदीं प्राप। तत्र नागराजपुत्रौ तं मध्ये नीत्वा, सः तेषां गृहं पारं मन्यते स्म। तदा तौ तं अधः पातालं नीत्वा, तत्र सः द्वौ नागराजपुत्रौ ददर्श।