निरुपमशक्तियुक्ता सा भगवती, षड्विधा संज्ञया त्रैगुण्याधारिताः समुदायशः वर्गीकृता, तेषु विविधशक्तिसंपन्नेषु या परा परमवैभवयुक्ता, सा देवी सर्वस्य आधारभूता। तस्यां परमसुखरूपे, सुखदुःखयोः अनुभवः दृश्यते; तस्मात् हे देवि, यत् किञ्चिद् व्यक्तमव्यक्तं च अस्ति, सर्वं त्वया व्याप्यते—अद्वैतस्थितं ब्रह्म, द्वैतस्थितं च यत्। यद् वस्तु नित्यम्, यच्चान्यत् विनाशि; स्थूलं, सूक्ष्मं, अतीव सूक्ष्मं; भूमौ, व्योम्नि, अन्यत्र च—सर्वं केवलं त्वया ज्ञायत इति। यद्रूपं निराकारं, यच्चाकारमस्ति; एकं वा नानारूपं भूतानां मध्ये; दिव्यम्, भौमम्, व्योमसंस्थितं वा, सर्वं त्वयैव संबद्धं, तव शब्दाक्षरैः व्यक्तं च। एवं स्तूयमाना सा सरस्वती भगवती, विष्णोः जिह्वारूपिणी, तदा महात्मानं अश्वतरं नागं संबोधितवती। सा सरस्वती उवाच—"हे कंबलभ्रातः, नागनाथ, वरं ते दास्यामि; यत् इच्छसि, तद् वद।" तदा अश्वतर उवाच—"देवि, प्रथमं कंबलमपि सहचरं कुरु, आवयोः सर्वस्वरयोगं च दत्तुमर्हसि।" सरस्वती पुनरुवाच—"हे नागश्रेष्ठ, सप्त स्वराः, सप्त ग्रामाः, सप्त गीतानि, तावत् एव सप्त तालाश्च। एकपञ्चाशत्तालाः, त्रयो ग्रामाश्च—एषा सर्वविद्या, हे निष्पाप, त्वं कंबलश्च लप्स्यथः। मदीयया कृपया नागगीतम्, चतुर्विधं मात्रां, तालं, त्रिविधं लयम्, त्रिविधं च वृत्तिं जानीयाथः। त्रिविधा गतिः, चतुर्विधः तालश्च मया दत्तः; एतत्सर्वं परमं नागगीतम् मम प्रसादात् प्राप्स्यथः। यद् यद् तत्रास्ति, तद् युष्माकं स्वरचिह्नितं मया दत्तम्।" "हे नाग, न हि लोके न पाताले न देवेषु न मर्त्येषु च, अन्यः कोऽपि एषां स्वामी भविष्यति; केवलं युवां सर्वस्य अधिपती भविष्यथः।" इति उक्त्वा, सा वागीश्वरी सरस्वती, पद्मलोचना, तत्क्षणात् नागस्य दृष्टेः अन्तर्हिता। तदा सर्वं यद् अभवत्, तयोः भ्रातृयोः प्रकटम् अभूत्; छन्दः, मात्रा, स्वरादिकं परमविद्या तयोः समुत्पन्ना। ततः तौ नागौ सप्तस्वरनिपुणौ, तन्त्रीलयसमन्वितौ, कैलासशिखरस्थितं भगवन्तं पूजयितुम् उद्यतौ। तौ कामदं भगवानं तुष्टुम् एकत्र सम्यक् प्रयत्नं कृत्वा, स्वरशिल्पं समन्वय्य, प्रातः, रात्रौ, मध्याह्ने, सन्ध्ययोः च, दीर्घकालं भक्त्या स्तुत्वा, वृषध्वजः प्रभुः तुष्टः अभवत्। तदा तयोः गीतैः प्रमुदितो भगवान् उवाच—"वरं वृणीताम्।" तौ अश्वतरकंबलौ प्रणम्य प्राहतुः—"यदि देवदेव त्रिनेत्रः उमापतिः अस्मासु तुष्टः, तर्हि यं वयं वाञ्छामः, तं वरं दातुमर्हसि। मृतस्य कुबलयाश्वस्य भार्या मदालसा, सा मम कन्या भूत्वा, पूर्ववत् तस्मिन्नेव वयस्य्, पूर्वस्मृति युक्ता, तद्रूपधारिणी, योगिनी योगमातृका च मम गृहे जातु।" महादेवः उवाच—"यथा उक्तं त्वया, नागश्रेष्ठ, तथा न संशयः; मदीयया कृपया स्यात्। शृणु चेदानीं नाग। श्राद्धकाले त्वं, नागश्रेष्ठ, मध्यं पिण्डं शुद्धचित्तः स्वयं खादितुमर्हसि। ततः तव फणिमध्ये, सा शुभाङ्गी पूर्ववत् उत्पत्स्यते। तस्या स्मरणं कृत्वा पिण्डदानं कुरु; तदा सा सुकेशी फणिमध्ये निष्क्रामति।" "सा पुण्यशीला स्त्री, अमृतसमा रूपेण, समुत्पत्स्यते।" इति श्रुत्वा तौ भगवन्तं प्रणम्य, पातालं पुनः प्रत्येत्य, तुष्टचित्तौ अभवताम्। तदनन्तरं नागराजस्य अनुजः अश्वतरः श्राद्धकर्म अकरोत्। सः सम्यक् मध्यं पिण्डं भक्षयित्वा, तस्याः स्मरणं कृत्वा, तां मनसा चिन्तयन्, सा तन्वी स्त्री तत्क्षणात् फणिमध्ये निष्क्राम्य, तदेव रूपमधत्त। नागः तां न कस्यचित् उक्तवान्। तां सुमुखीं स्त्रियम् अन्याभिः स्त्रीभिः संरक्ष्य, अन्तःपुरे स्थापयामास। नागराजपुत्रौ प्रतिदिनं हृष्टौ तत्र आगच्छतुः। ऋतध्वजेन सह तौ अमरवत् क्रीडयन्तौ, कदाचित् नागराजः सुतान् हर्षितः उवाच—"यत् पूर्वं मया उक्तं, तत् किमर्थं न क्रियते? सः राजपुत्रो, यः भवतः उपकारकः, अद्य मम समीपं नाय्यताम्।" "किं कारणं, यः सः मानदः राजपुत्रः, भवद्भ्यां न नीयते? मम सुतौ, भवदर्थं सः आनयितव्यः।" इति पितुः स्नेहेन उक्तौ तौ, तस्य नगरं गत्वा, तेन प्राज्ञेन राजपुत्रेण सह मित्रवत् क्रीडित्वा, किञ्चिद् वार्तालापं कृत्वा, स्नेहेन तम् निजगृहं प्रति प्रेषयितुम् इच्छतुः। राजपुत्रः तु उवाच—"किं न एतत् भवद्गृहमेव? मम सर्वं धनं, वाहनानि, वस्त्राणि, यद् यद् इच्छथः, तत् भवद्भ्यां दास्यते। यद् इच्छथः, धनं वा रत्नानि वा, यद् मम अस्ति, तत् भवद्भ्यां स्वीक्रियताम्। यदि मम स्नेहः अस्ति, अथवा यदि मयि कृपा अस्ति, तर्हि मम गृहं धनं च भवद्गृहेव मन्यताम्; यत् मम तद् भवद्गृहे, यद् भवद्गृहे तद् मम।