तयोः वचनानि श्रुत्वा तयोः पिता विचिन्त्य स्थित्वा, क्षणं मन्दं स्मितं विधाय, नागराजः स्वपुत्रान् इदं वचनं प्राह। अश्वतर नामकः स नागराजः उवाच—"यदि किञ्चिद् असाध्यम् इति ज्ञात्वा मनुष्याः कर्म न कुर्वन्ति, तर्हि सर्वः प्रयत्नः व्यर्थः स्यात्, यः परमः नाशः। पुरुषः स्वबलं निक्षिप्य कर्म आरभेत; यतः कर्मणः फलम् दैवस्य च पुरुषार्थस्य च आधीनम्। अतः पुत्राः, अहम् अपि यथाशक्ति यत्नं करिष्यामि; तपः आरभ्य शीघ्रं कार्यसिद्धये प्रयतिष्ये।" एवं उक्त्वा, नागानां प्रभुः अश्वतरः हिमवतः शिखरे स्थितं पवित्रं प्लक्षावतरणं नाम तीर्थं गतः, तत्र घोरं तपः अकरोत्। स तत्र एकचित्तः, नियताहारः, त्रिसन्ध्यं स्नात्वा, सरस्वत्याः स्तुतिं कृत्वा ताम् उपास्ते स्म। स अश्वतरः प्रार्थयामास—"मम अभिलाषः अस्ति भगवत्याः जगन्मातुः प्रसादनम्। ब्रह्मणः मूलरूपा या सरस्वती, ताम् नमस्कृत्य स्तौमि। हे देवी, या सती च असती च, सत्यं, क्षुद्रं, मोक्षदं, सार्थकं च—यत् किञ्चिद् त्वया विना न युक्तं, तत् योगेन स्थापितम् इव दृश्यते। त्वं अक्षरा परा देवी, यस्याम् सर्वं प्रतिष्ठितम्; अक्षरं परं च परमाणुरूपेण स्थितम्। अक्षरं परं ब्रह्म, इदं च जगत् क्षररूपम्; यथा अग्निः काष्ठे, परमाणवः पृथिव्याम्, एवं त्वयि ब्रह्म च इदं विश्वं स्थितम्। हे देवी, ॐकाररूपे स्थिरं च अस्थिरं च सर्वं त्वयि प्रतिष्ठितम्। त्रिषु मात्रासु, हे देवी, यत् सत् असत् च, तत्र एव स्थितम्; त्रयः लोका, त्रयः वेदाः, त्रिविधं ज्ञानम्, त्रयः अग्नयः अपि। त्रयः प्रकाशाः, त्रयः वर्णाः, धर्मस्य त्रयः मूलानि; त्रयः गुणाः, त्रयः शब्दाः, त्रयः वेदाः, त्रयः आश्रमाः। त्रिकालः, त्रिविधा अवस्था, पितरः, दिनं रात्रि च—एषा त्रिमात्रा, हे सरस्वति, तव एव रूपम्। ब्रह्मणः आद्यं नित्यरूपं मुनिभिः नानाविधं दृष्टम्; सप्त सोमयज्ञाः, सप्त हवयः, सप्त पक्तयः च। एते ब्रह्मवादिभिः तव वाक्प्रेरणया क्रियन्ते; अपरं च तद् अनिर्वचनीयम्, परमं, अर्धमात्रायुक्तं रूपम् अस्ति। तद् अविकृतं, अक्षरं, दिव्यं, विकाररहितं—एतत् तव परमं रूपं, यं वर्णयितुं न शक्नोमि। न तस्य जिह्वा, न रक्तोष्ठः, न तादृशं किञ्चन; इन्द्रः, वसवः, ब्रह्मा, सोमः, सूर्यः, तेजः अपि—सर्वे अपि न तं वर्णयन्ति। स विश्वाधारः, विश्वरूपः, जगन्नाथः, परेशः—सांख्यवेदान्तशास्त्रेषु बहुधा प्रतिष्ठितः। नादिः, न मध्यः, न अन्तः; सत्, असत्, केवलं सत्; एकः, बहवः, नापि एकः, सर्वरूपधारी। निराम्नायः, षड्विधः, गणितः, त्रिगुणाश्रितः; तेषु शक्तिषु एकः, परमः, महाशक्तियुक्तः। सुखदुःखरूपं, परमसुखस्वरूपं त्वयि दृश्यते; अतः, हे देवी, यद् व्यक्तम् अव्यक्तं च, तेन त्वया व्याप्तम्—अद्वैतस्थितं ब्रह्म, द्वैतस्थितं च। यद् यत् वस्तु नित्यं, अन्यत् च अनित्यं; स्थूलं, सूक्ष्मं, अतीव सूक्ष्मं; पृथिव्यां, दिवि, अन्यत्र च—एतत् सर्वं त्वया एव ज्ञायते। रूपरहितं, रूपयुक्तं, एकं, अनेकं, दैवम्, भौमम्, दिव्यम्, अन्यत्र च—सर्वं त्वयि एव, तव वर्णस्वरैः व्यक्तम्। एवं स्तुता सरस्वती, विष्णोः जिह्वारूपिणी, तदा महात्मानं अश्वतरं नागं प्रत्युवाच। सा देवी उवाच—"हे कंबलभ्रातः, नागाधिप, वरं ते दास्यामि; यत् मनसि वर्तते तत् वद।" अश्वतरः प्राह—"प्रथमं मे कंबलं सहचरं कुरु; आवयोः सर्वस्वरसंयोगं च देहि।" सरस्वती उवाच—"हे नागश्रेष्ठ, सप्त स्वराः, सप्त जातयः, सप्त गीतानि, एवं सप्तैव स्थायिनः। एकपञ्चाशत्तालाः, त्रयः ग्रामाः—एषा सर्वविद्या, हे निष्पाप, त्वं च कंबलश्च प्राप्स्यथः। मम प्रसादात् नागगीते परमं कलाविशेषं, चतुर्विधं मात्रं, तालं, त्रिविधं लयम्, त्रिविधं च यत् तालरूपं, सर्वं दास्यामि। त्रिविधं गमनं, चतुर्विधं तालं मया दत्तम्; एतत् सर्वं, परमं नागगीतम्, मम प्रसादेन प्राप्स्यथः। यत् तत्र अन्तर्गतं, तदाश्रितं, स्वरचिह्नितं च—एतत् सर्वं त्वं च कंबलश्च प्राप्स्यथः।" "च नाग, न मृत्युलोके, न पाताले, अन्ये भवन्ति; केवलं युवां सर्वस्यास्य अधिपौ स्याथः—पाताले, देवेषु, मनुष्येषु च।" एवं उक्त्वा, वागीश्वरी सरस्वती, पद्मलोचना सा देवी, तस्मात् नागस्य साक्षात् अदृश्यता प्राप्तवती। ततः सर्वं यत् घटितं तयोः भ्रातरौ अनुभूतवन्तौ; छन्दः, मात्राः, स्वराः, इत्यादि परमविद्या तयोः उत्पन्ना। ततः तौ नागौ, सप्त गीतिविशारदौ, तन्त्रीतालसमन्वितौ, कैलासशिखरस्थं भगवानं पूजितुम् इच्छन्तौ। भगवतः तुष्ट्यर्थं, कामदहनस्य, तौ उभौ स्वरयोगेन कौशलसमन्वितौ परमं यत्नं कृतवन्तौ। प्रभाते, रात्रौ, मध्यान्हे, संध्ययोः च, दीर्घकालं भक्त्या स्थित्वा, स्तुतिं कृत्वा, वृषध्वजः भगवान् तुष्टः अभवत्। तयोः गीतैः प्रसन्नः भगवान्—"वरं वृणुध्वम्" इति प्राह। तदा अश्वतरः कंबलश्च प्रणम्य, नीलकण्ठं महेश्वरं, उमापतिं, इदं वचनं ऊचतुः—"यदि त्रिनेत्रः देवदेवः अस्मासु तुष्टः...