शोकविषादविमूढचित्तः, मलिनः कृपणश्च सन्, अहं शत्रूणां हास्यकारणं निन्द्यश्च भविष्यामि—इति चिन्तयन् सुतः स्वमात्मानं मनसि तर्जयामास। तस्य मनसि पुनः धर्मबुद्धिः प्रविवेश—"शत्रून् विनाशयितव्यं, राजानं पितरं च सेवितव्यं, तस्य जीवितं मयि संस्थितम्; कथं तर्हि तद् त्यक्तुम् उत्सहे?" इति। तथापि सः पुनः विचारयन् अब्रवीत्—"स्त्रियाः भागं त्यक्तुम् अत्र धर्मः; न च एषः तस्याः हिताय, सर्वथा न हि। अहं कर्तव्यम् एतद् दयारूपं कर्म, न फलहेतोः, न चानिष्टहेतोः; सा हि स्वजीवनं मम हेतोः त्यक्तवती—एषः लघु उपकारः तस्यै क्रियते।" एवं पुत्रैः उक्त्वा, निश्चयं कृत्वा, सः जलदानं कृतवान्; अनन्तरं विधिवत् क्रियाः समाप्त्य, ऋतध्वजः सुतान् उवाच। ऋतध्वजः अवदत्—"यदि सा तन्वङ्गी मदालसा न मम भार्या, तर्हि अस्मिन्नेव जन्मनि अन्यां कन्यां न स्वीकरोमि। तस्याः मृगाक्ष्याः गन्धर्वदुहितुः विना, अहं अन्यया न रमिष्ये—सत्यं वदामि। धर्मगामिनीं तां गजगामिनीं भार्यां विहाय, अन्यां न स्वीकरिष्ये—एषः सत्यवचनम्।" पुत्राः ऊचुः—"स्त्रीसुखं त्यक्त्वा, पितः, सः सुहृद्भिः समधर्मिभिः सह क्रीडन् वसति, तस्याः विना। एषः परमः धर्मः, पितः! कः तं सम्पादयितुं शक्नोति? देवानामपि सुलभः न, किं पुनरन्येषाम्।" तदा जडः अवदत्—"इति द्वाभ्यां उक्तानि श्रुत्वा, तेषां पिता चिन्तयामास; विचार्य च, सः नागराजः सुतान् प्रहसन्निव उवाच।" नागराजः अश्वतरः अवदत्—"यदि किञ्चिद् अशक्यं विज्ञाय, नराः न कर्म कुर्वन्ति, तर्हि सर्वः प्रयासः उद्योगश्च व्यर्थः, स एव परमः नाशः। कर्तव्यम् एव कर्म, स्वबलं स्रवयित्वा; कर्मणः फलम् दैवपुरुषकाराभ्यां सम्पद्यते। तस्मात्, पुत्राः, यथाशक्ति यतिष्ये; तपः आचरन्, शीघ्रं एषः कार्यः सिध्येत्।" एवं उक्त्वा, नागाधिपः प्लक्षावतरणं हिमवतः पवित्रस्थलं गत्वा, घोरं तपः अकरोत्। तत्र, मनः एकाग्रं कृत्वा, नियताहारः, त्रिस्नानशीलः सन्, देवी सरस्वतीं स्तोत्रैः सुतोषयत्। अश्वतरः उवाच—"मम इच्छा अस्ति भगवतिं जगन्मातरं सरस्वतीं सम्पूज्य, शिरसा वन्द्य, स्तोतुम्।" "हे देवि, सत्-असत्-स्वरूपिणि! सत्यम्, लघु, मोक्षदं, सारमिति—यत् त्वया न संयुक्तं, तत् योगेन स्थापितम् इव। त्वं अव्यया परा देवी, यस्याम् सर्वम् प्रतिष्ठितम्; अक्षरं परं, परमाणुरूपेण स्थितम्। परं ब्रह्म, अयं च विश्वम् क्षरस्वरूपम्; यथा अग्निः दारुषु, परमाणवः पृथिव्याम्। एवं त्वयि ब्रह्म च विश्वं, ओंकाररूपे स्थिरचलं च त्वयि प्रतिष्ठितम्।" "त्रयः मात्रा, त्रयः लोकाः, त्रयः वेदाः, त्रिविधा विद्या, त्रयः अग्नयः च; त्रयः प्रकाशाः, त्रयः वर्णाः, धर्मस्य त्रयः स्रोतांसि; त्रिगुणा, त्रिस्वरा, त्रिवेदाः, त्रयः आश्रमाः; त्रिकालः, त्रयः अवस्थाः, पितरः, दिनरात्रे, इत्यादि—एषः त्रिमात्रात्मकः रूपः, हे सरस्वति, तव एव।" "ब्रह्मणः आद्यः नित्यरूपः, विविधदर्शिभिः भिन्नरूपेण दृश्यते; सप्त सोमयागाः, सप्ताहुतयः, सप्त पक्तयः। एते, हे देवि, ब्रह्मवादिभिः तव वाक्येन क्रियन्ते; अन्यः च अनिर्वचनीयः परमः रूपः, अर्धमात्रासंयुक्तः। अचलः, अक्षरः, दिव्यः, विकाररहितः—एषः तव परमः रूपः, यं अहं वर्णयितुं न शक्नोमि।" "न तस्य जिह्वा, न रक्तोष्ठः, न तादृशं किञ्चन; इन्द्रः, वसवः, ब्रह्मा, चन्द्रः, सूर्यः, तेजः च—सर्वे अपि न वर्णयितुं क्षमाः। विश्वाधारः, विश्वरूपः, जगन्नाथः, परेश्वरः—सांख्यवेदान्तशास्त्रेषु बहुधा प्रतिष्ठितः।" "अनादिः, न मध्यः, न अन्तः; सत्-असत्, केवलं सत्; एकः, अनेकः, नापि एकः, सर्वरूपधारी। अनाम्नि, षड्विधाख्ये, वर्गे, त्रिगुणाश्रये; तेषु अनेकशक्तिषु एकः, परमः, ऐश्वर्ययुक्तः। सुखदुःखरूपे, परमानन्दरूपे, त्वयि दृश्यन्ते; तस्मात्, हे देवि, यत् व्यक्तम् अव्यक्तं च, सर्वं त्वया व्याप्यते—अद्वितीयं ब्रह्म, द्वैते च स्थितम्।" "यद् वस्तु नित्यम्, यद् अन्यत् क्षरम्; स्थूलम्, सूक्ष्मम्, अतीव सूक्ष्मं; भूमौ, व्योम्नि, अन्यत्र वा—सर्वं त्वया ज्ञायते। यद् अरूपं, यद् रूपवत्, सर्वम्; एकं, अनेकं, यद् भूतेषु; दिव्यम्, पार्थिवम्, व्योम्नि, अन्यत्र वा—सर्वम् त्वया सम्बद्धम्, तव स्वरेषु अक्षरेषु च व्यक्तम्।" एवं स्तुता, देवी सरस्वती, विष्णुजिह्वा, महात्मानं नागं अश्वतरं प्रति उवाच। "हे कंबलभ्रातः, नागनाथ, वरं दास्यामि; यद् इच्छसि, तद् वद।" अश्वतरः उवाच—"देवि, प्रथमं कंबलः सखा मे भवतु; उभयोरपि सर्वस्वरसंयोगः प्रदीयताम्।" सरस्वती उवाच—"नागश्रेष्ठ, सप्त स्वराः, सप्त जातयः, सप्त गीतानि, सप्तैव ग्रामा:। एकपञ्चाशत्तालाः, त्रयः च ग्रामाः—एषः सम्पूर्णः विद्या, त्वं च कंबलः च प्राप्स्यथः।" "मम प्रसादात् नागगीते परमकलां, चतुर्मात्रिकं, तालं, त्रिविधं लयम्, त्रिविधं च यति:—एतत् सर्वं त्वं विज्ञास्यसि।" इति।