एषः विश्वामित्रः, अनुत्तमेन तपसा बलसंपन्नः, स्वव्रतैः तद् ज्ञानं साधयति यत् पूर्वं देवैः प्राप्तम्। सः धैर्येण, मौनेन, मनःसंयमेन तदर्थं यतमानः तिष्ठति; ताः स्त्रियः भयाकुलाः विलपन्ति—किं कर्तव्यं मया इति। बलवान् कौशिकः अश्वैः रक्षितः, वयं तु अत्यल्पबलाः; एता भयभीता विलपन्ति, मम च गन्तुं न शक्यते इति मे मन्ये। किं वा, अयं राजा आगतः, पुनः पुनः "मा भैः" इति वदन्; शीघ्रं तं प्रविश्य यद् इच्छामि तत् साधयिष्यामि। एवं निश्चित्य, ताम्राक्षः विघ्नेश्वरः तं राजानं प्रविश्य, क्रोधात् राजा इदं वचनं अब्रवीत्—"कः अयं दुष्टः, यस्य वसनान्ते वह्निः ज्वलति, यो बलतेजसा दीप्तः मम उपस्थिते सति? अद्य अस्य शरीरं भग्नं मम धनुषः शरैः, ये सर्वदिक् प्रकाशयन्ति, विदारितं स्यात्, स च दीर्घनिद्रां यास्यति।" राज्ञः एतानि वचनानि शृत्वा, विश्वामित्रः क्रुद्धः अभवत्; तस्य ऋषेः कोपसमुत्थानात् तत्क्षणमेव तद् ज्ञानं नष्टम्। राजा च तपो निधिं विश्वामित्रं दृष्ट्वा, महता भयेन संपन्नः, सहसा अश्वत्थपत्रस्य इव कम्पमानः बभूव। ऋषिः "त्वं दुष्टः" इति उक्त्वा तत्र स्थितः, राजा नम्रभावेन प्रणम्य इदं वचनं अब्रवीत्—"भगवन्, एष धर्मः मम, न दोषः, प्रभो; स्वधर्मनिष्ठं मां त्वं न रोषं कुरु।" "धर्मवित् राजा दातव्यम् रक्षितव्यम् च, धनुषा उद्यम्य धर्मेण युद्धं कर्तव्यम्।" इति। विश्वामित्रः उवाच—"कस्मै दातव्यम्? कः रक्षितव्यः? केन युद्धं कर्तव्यम्, राजन्? शीघ्रं वद, यदि अधर्मात् बिभ्यसि।" हरिश्चन्द्रः उवाच—"श्रेष्ठेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः, दरिद्रेभ्यश्च दानं देयं; भीतेः नित्यं रक्षणं कर्तव्यम्; चौरैः सह युद्धं कर्तव्यम्।" विश्वामित्रः उवाच—"यदि त्वं धर्मनिष्ठः राजा, अहं च ब्राह्मणः, कर्म कर्तुम् इच्छामि, तर्हि यदिष्टं तद् दत्तव्यम्।" खगाः ऊचुः—"एवं राज्ञः वचनानि श्रुत्वा, सः हृष्टचित्तः, पुनर्जात इव, कौशिकं प्रत्युवाच—'भगवन्, यद् इच्छसि तद् वद; यदा सुलभं न स्यात्, तदा अपि दत्तं विज्ञाय।'" "स्वर्णं वा, रत्नानि वा, पुत्रं, भार्यां, शरीरं, प्राणान्, राज्यं, नगरं, धनं—यत् यद् इच्छसि।" विश्वामित्रः उवाच—"राजन्, यद् दत्तं तत् स्वीकरोमि। प्रथमं मे राजसूयं दत्तव्यम्।" राजा उवाच—"ब्राह्मण, अहं तव तद् राजसूयं दास्यामि। व्रणीष्व, द्विजश्रेष्ठ, यद् इच्छसि।" विश्वामित्रः उवाच—"भूमिः सागरयुक्ता, नृपैः, ग्रामैः, नगरैः च सहितम्, सम्पूर्णं राज्यं, रथैः, अश्वैः, गजैः च समृद्धम्। कोशं च निघ्नं च, यद् यत् तव अस्ति, भार्यापुत्रशरीराणि विना, पापरहित। धर्मश्च, सर्वधर्मवित्, यः गच्छतः अनुसरति; किम् अधिकं वदामि? एतत् सर्वं दत्तव्यम्।" खगाः ऊचुः—"हृष्टचित्तः, अविकृतमुखः, राजा मुनिवचनं शृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा 'एवम्' इति प्रत्युवाच।" विश्वामित्रः उवाच—"यदि त्वया सर्वं दत्तं—राज्यं, भूमिः, बलं, धनं—तर्हि तपस्विनि राज्ये स्थिते, कस्य अधिकारः स्यात्, राजर्षे?" हरिश्चन्द्रः उवाच—"यदा कदा वा ब्राह्मणाय भूमिः दत्ता, तदा तव एव स्वत्वं; किं पुनः अद्य, राजन्?" विश्वामित्रः उवाच—"यदि त्वया मया सर्वा भूमिः दत्ता, राजन्, यत्र मम अधिकारः अस्ति, तत्र त्वं न स्थातुमर्हसि।" सर्वाभरणानि, मेखलायज्ञोपवीतानि च परित्यज्य, सः वल्कलानि धारयामास, भार्यया पुत्रेण च सह। खगाः ऊचुः—"एवमुक्त्वा, राजा भार्यया शैव्यया पुत्रेण च सह निर्गच्छन् आरब्धवान्।" निष्क्रान्ते तस्मिन्, कश्चित् मार्गं अवरोध्य, राजानं उवाच—"क्व गच्छसि, राजसूयं मम अदत्त्वा?" हरिश्चन्द्रः उवाच—"भगवन्, राज्यं त्वया स्वीकृतम्, सर्वविघ्नविनिर्मुक्तम्; अधुना त्रयाणि एव शरीराणि मम शेषाणि।" विश्वामित्रः उवाच—"एवं सति, राजसूयं दातव्यम्; विशेषतः प्रतिज्ञातम्—ब्राह्मणान् हानिः स्यात् अदत्ते।" "यावत् ब्राह्मणाः राजसूये तृप्ताः, तावत् राजसूयं दातव्यम्।" "प्रतिज्ञाय दातव्यम्, आपद्गतेषु युद्धं कर्तव्यम्, पीडितान् रक्षितव्यम्—एषा पूर्वं प्रतिज्ञा तव।" हरिश्चन्द्रः उवाच—"भगवन्, अधुना मम किञ्चिदपि नास्ति; काले दास्यामि। दयां कुरु, मम सत्यं विज्ञाय।" विश्वामित्रः उवाच—"कियत्कालं प्रतीक्षेयम्, नृपते? शीघ्रं वद, न चेद् शापाग्निः त्वां दहिष्यति।" हरिश्चन्द्रः उवाच—"मुने, मासान्ते राजसूयं दास्यामि। अधुना मम धनं नास्ति; अनुमन्यस्व।" विश्वामित्रः उवाच—"गच्छ, गच्छ, राजश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय। शुभं ते पन्थानं, विघ्ना मा भवंतु।" खगाः ऊचुः—"अनुज्ञातः, सः भूमिपतिः निर्गतः; तस्य प्रिया भार्या अपि पादाभ्यां अनुगता, यद्यपि पूर्वं सा तथा न गता।" सः महराजा भार्यया पुत्रेण च सह नगरं त्यक्त्वा गच्छन्तं दृष्ट्वा, नगरवासिनः च, राजस्य अनुयायिनः च, आर्तस्वरेण विलपन्ति स्म।