अनसूया सततम् आत्मनः कृत्ये, चिन्तायां, वाचा च, पतिसेवायै यत्नं कृतवती, तेनैव ब्राह्मणः दीर्घायुषी भवतु इति सा प्रार्थयामास। ततो ब्राह्मणः पुत्रेण उक्तः, रोगरहितः, युवान् पुनः जातः, स्वतेजसा गृहं प्रकाशयन्, अमरबालक इव देवानां मध्ये तस्थौ। तस्मिन् काले दिव्यपुष्पवृष्टिः पतितवती, दिव्यसंगीतं निनादितम्, देवाः प्रमुदिताः, अनसूयायै वचनम् ऊचुः। देवाः ऊचुः—“वरणं वृणीष्व, भगवति! त्वया देवकार्यम् अतिव्रतम् कृतम्; अतः तपस्विनि, देवाः तुभ्यं वरं ददति।” अनसूया उवाच—“यदि सर्वे देवाः, पितामहप्रमुखाः, मयि तुष्टाः, यदि अहम् अर्हा वरदानस्य, यदि अहं सर्वैः सम्यक् अभिगम्या—तर्हि ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः मम पुत्रत्वेन भूयुः, अहं च पतिसहितया दुःखनिर्मुक्त्यै योगं प्राप्नुयाम्।” ततः देवाः—ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः, अन्ये च—“एवं भवतु” इति उक्त्वा, तपस्विन्याः सत्कारं कृत्वा, यथोचितं प्रतिपेदिरे। एवं कृतार्थायां अनसूयायां, अन्यत्र, द्वौ पुत्रौ कथयतः—सः राजपुत्रः शीघ्रं स्वनगरे प्राप्तः, मातापित्रोः पादयोः प्रणम्य, मदालसां द्रष्टुम् आकाङ्क्षन् तस्थौ। नगरवासिनः चिन्तिताः, मुखानि विषण्णानि दृष्टवान्; ततः पुनः विस्मयेन उल्लसितमुखाः अभवन्। अपरं जनं, प्रहृष्टनेत्रं, “भाग्येन! भाग्येन!” इति उच्चैः वदन्तं, अन्यं परिष्वज्य, महता हर्षेण दृष्टवान्। “दीर्घायुष्मान् भव, महाभाग! शत्रवः ते निहताः। मातापित्रोः हृदयं प्रमोदय, अस्माकं दुःखानि अपि हर।” इति वाक्यैः नगरजनैः पुरतः पृष्ठतः च परिवृतः, सः पित्रोः गृहम् प्रविश्य, तस्मिन्नेव क्षणे हर्षः जातः। पिता तं परिष्वज्य, माता च, अन्ये बान्धवाः च, शुभाशिषः दत्त्वा, दीर्घायुषः अभिलाषं कृतवन्तः। सः प्रणम्य, विस्मितः, पितरं पप्रच्छ—“किमेतत्?” इति। पिता तस्मै सर्वं यथावत् आख्यात्। मदालसाया प्रियायाः मृत्युः श्रुत्वा, पितरौ पुरतः दृष्ट्वा, सः लज्जाव्यसनसागरः अभवत्। चिन्तयामास—“सा युवती, मम मृत्युवार्तां श्रुत्वा, प्राणान् त्यक्तवती—धिगस्तु मम कठोरहृदयम्!” “अहं क्रूरः, अधमः, तया विना जीवन्, या मम कृते मृतवती—कथं निपुणं निःस्पृहः अस्मि!” पुनः मनः स्थिरीकृत्य, मोहवेगं शीघ्रं परित्यज्य, दीर्घं निश्वस्य, दुःखितः चिन्तितवान्—“यदि मम कृते सा मृतवती, किं तस्यै अहं कृतवान्? एषा स्त्रीषु सत्कार्या!” “यदि अहं दुःखी पुनः पुनः रोदामि—‘हा प्रिये!’ इति—एषा न शोभा, वयं हि पुरुषाः।” “वा, शोकात् मूढः, दुःखी, मलिनः, कष्टार्तः, शत्रूणां हास्यवस्तु, तिरस्कार्यः भविष्यामि।” “शत्रून् हन्तव्यः, राजानं पितरं सेवितव्यः; तस्य जीवितं मयि स्थितम्—कथं तद् त्यक्तुं शक्यम्?” “अत्र स्त्रीभागस्य परित्यागः कर्तव्यः मन्ये; एषा अपि तस्यै न हिताय, हे तन्वी, किन्तु सर्वथा।” “दया कर्तव्या, न फलहेतवे, नापि अनिष्टाय; सा मम कृते प्राणान् त्यक्तवती—एषः लघुः धर्मः तस्यै।” एवं पुत्राभ्यां उक्तम्। ततो निश्चयं कृत्वा, तर्पणं कृतवान्; तदनन्तरं क्रियाः सम्पाद्य, ऋतध्वजः वाक्यम् अब्रवीत्—“यदि सा तन्वङ्गी मदालसा मम पत्नी नास्ति, तर्हि अस्मिन्नेव जन्मनि मम अन्यः कश्चन सहचरः न भविष्यति।” “सा मृगाक्षी गन्धर्वतनया विना, अन्यां नार्यं न भुञ्जीय—एष सत्यं वदामि।” “सा गजगमिनी धर्मपत्नी विहाय, अन्यां न स्वीकरिष्यामि—एष सत्यं वदामि।” पुत्रौ ऊचतुः—“स्त्रीसुखानि सर्वाणि त्यक्त्वा, सः तया विना, समानधर्मसखिभिः सह क्रीडन्, जीवति।” “एष धर्मः परमः, पितः! कः तं साधयितुं समर्थः? स देवैः अपि दुर्लभः, अन्येषां तु किं पुनः?” जडः उवाच—एवं द्वाभ्यां वचनं श्रुत्वा, तेषां पिता चिन्तयामास; विचार्य, सः नागराजः पुत्रौ स्मितमिव वदन् उवाच। नागराजः अश्वतरः उवाच—“यदि किञ्चिद् अशक्यं ज्ञात्वा, पुरुषाः न कर्म कुर्वन्ति, तर्हि सर्वः यत्नः विफलः, तद् परमं नाशः।” “पुरुषः स्वबलं समर्प्य कर्म आरभेत; कर्मणः फलम् दैवमनुष्प्रयत्नाभ्यां भवति।” “तस्मात्, पुत्राः, अहम् अत्र यथाशक्ति यतिष्ये; तपः आरभ्य, शीघ्रं तद् साधयिष्यामि।” जडः उवाच—एवं उक्त्वा, नागाधिपः हिमवत्पर्वते प्लक्षावतरणं तीर्थं गतः, तत्र तीव्रं तपः अकरोत्। तत्र, मनः संयम्य, नियताहारः, त्रिस्नानं कृत्वा, सरस्वत्याः स्तुतिं चकार। अश्वतरः उवाच—“मम अभिलाषः, जगन्मातुः शुभायाः देवीम् आराधयितुं; सरस्वतीं ब्रह्मणः कारणरूपां, शिरसा वन्दे।” “हे देवी, सत्-असत्-रूपिणि! सत्यं, अल्पं, मोक्षदं, सारं—यत् त्वया विना न सन्नद्धं, तत् योगेन स्थापितम् इव।” “त्वं अक्षरा, परा देवी, यस्याम् सर्वं प्रतिष्ठितम्; अक्षरं परं, परमाणुरूपेण स्थितम्।” “अक्षरं परं ब्रह्म, इदं च सर्वं जगत् क्षरस्वरूपम्; अग्निः दारुषु स्थितः, परमाणवः पृथिव्याम् एव च।