ब्राह्मणी उवाच—माण्डव्यशापेन, हे सुमुखि, मम पतिः प्रभुः कोपात् शप्तः—"सूर्यस्योदयमवाप्त्य पूर्वं त्वं म्रियसे" इति। तदा अनुसूया उवाच—यदि ते रोचते, भगवति, तव याच्ञया पूर्ववत्स्थितिमहं स्थापयिष्यामि, तव नूतनं पतिमपि दास्यामि। सर्वथा, सुन्दरि, स्त्रीणां महत्त्वं पूजयामि, विशेषतः पतिव्रतानां भक्तिम्। ततः तस्याः अनुमत्यां अनुसूया तपस्विनी रजनीषु दशमे दिने सूर्यं आवाह्य अर्घ्यं दत्तवती। तदा श्रीमान् विवस्वान् पाटलविकसितपद्मसन्निभः महद्भिः किरणैः हिमालयं समारुह्य विराजमानः। तत्क्षणमेव तस्याः पतिः प्राणान् त्यक्त्वा भूमौ पतितः, सा च पतन्तं पतिं गृहीत्वा तस्थौ। अनुसूया तां ब्राह्मणीं समाश्वास्य उवाच—"मा शोचि, भगवति! मम शक्तिं पश्य। पतिसेवायाः फलं किमस्ति यन्न त्वया लब्धम्?" "मम पतिसमं रूपेण, गुणेन, प्रज्ञया, वाग्मितया वा अहं कञ्चन पुरुषं न दृष्टवती। तेन सत्येन अयं ब्राह्मणः रोगमुक्तः, पुनर्युवः, शतवर्षपर्यन्तं भार्यया सह जीवतु। यथा मम दृष्ट्या मम पतिसमः देवोऽपि नास्ति, तेन सत्येन अयं ब्राह्मणः पुनर्यौवनं स्वास्थ्यं च प्राप्नुयात्। यथा मम कृत्ये, चिन्तायां, वचने च नित्यं पतिसेवैव प्रयत्नः, तथा अयं ब्राह्मणः दीर्घजीवी भूयात्।" एवं उक्ते ब्राह्मणः रोगरहितः, युवान्, स्वतेजसा गृहं दीप्तयन्, देवेषु कुमारवत् अमृतकल्पः समुत्थितः। तदा दिव्यपुष्पवृष्टिः, दिव्यनिनादः, देवाः प्रमुदिताः अनुसूयां प्रहृष्टाः ऊचुः—"वरं वृणुष्व, भगवति! देवकार्यमिदं महद् कृतं त्वया; अतः तपस्विनि, वयं देवाः तुभ्यं वरं दत्तुमिच्छामः।" अनुसूया प्रहर्षेण उवाच—"यदि ब्रह्मादयः देवाः मयि तुष्टाः, यदि अहं वरदा भवामि, यदि सर्वैः प्रियदर्शना अस्मि—तर्हि ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः मम पुत्राः भवन्तु, अहं च पत्या सह योगं प्राप्नुयाम् दुःखनिर्मुक्तये।" तदा ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरादयः देवाः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, तपस्विन्याः अनुसूयायाः पूजनं कृत्वा, यथोचितं प्रस्थिताः। अथ द्वावपि पुत्रौ उचतुः—सः राजपुत्रः शीघ्रं स्वनगरे प्राप्य, मातापितृचरणयोः प्रणम्य, मदालसां द्रष्टुम् आकाङ्क्षन्। तत्र तु जनान् चिन्तितान्, विषण्णमुखान् अपश्यत्; पुनः विस्मयपूर्णमुखाः हृष्टाः अभवन्। अपरं जनं हृष्टनेत्रं "भाग्येन! भाग्येन!" इति उच्चैः कृत्वा, अपरं सस्नेहमालिङ्ग्य अपश्यत्। "दीर्घायुष्मन्, महाभाग! शत्रवः निहताः। मातापितृहृदयानि हर्षय, अस्माकं दुःखानि अपि अपाकुरु" इति जनाः पुरतः पृष्ठतः च वदन्तः तं परिवेष्ट्य, सः तु तेनैव क्षणेन हृष्टः पितुः गृहम् प्रविवेश। तत्र पितरं मातरं च अन्यांश्च बान्धवान् आलिङ्ग्य, तं दीर्घायुषं कल्याणानि दत्तवन्तः। सः प्रणम्य विस्मितः पितरं पप्रच्छ—"किमेतत्?" पिता च सर्वं यथावत् व्याख्यातवान्। प्रियाया मदालसायाः निधनं श्रुत्वा, पितरौ पुरतः दृष्ट्वा, लज्जाव्यथासमुद्रं प्रविवेश। मनसा चिन्तयामास—"सा युवती मम मरणं श्रुत्वा, पतिव्रता, प्राणान् त्यक्तवती—हन्त, मम कठोरहृदयस्य लज्जा!" "अहं क्रूरः, अधमः; या मम कृते मृता, तां विना जीवन्—कथं निःस्पृहः अस्मि!" पुनः सः मनः संहृत्य, मोहवेगं क्षिप्रं त्यक्त्वा, दीर्घं निश्वस्य विषण्णः चिन्तयामास—"यदि मम कृते सा मृता, मम कृते प्राणान् त्यक्तवती, किं तस्यै कृतं मया? एषा स्त्रीषु सतां कीर्तिः।" "यदि अहं दुःखितः पुनः पुनः रुदन् 'हा प्रिये!' इति विलपेयम्, तदपि न शोभनं, वयं हि पुरुषाः।" "वा, शोकवशात्, मलिनः, दुःखी, पतितः सन्, शत्रूणां हास्यकारणं, निन्द्यः स्याम्।" "शत्रून् नाशयितव्यं, राजानं पितरं च सेवितव्यं; तस्य प्राणाः मयि स्थिताः—कथं त्यक्तुं शक्यम्?" "अत्र स्त्रीभागं त्यक्तुं धर्मः, इति मे मतिः; एषा च न तस्यै हिताय, सर्वथा।" "दयाकर्म कर्तव्यं, न फलेच्छया, नापि अहिताय; सा मम कृते प्राणान् त्यक्तवती—इदं लघु कर्तव्यम्।" एवं पुत्रौ उक्तवन्तौ। सः निश्चयं कृत्वा, तस्यै जलदानं कृत्वा, उत्तरक्रियाः समाप्त्य ऋतध्वजः उवाच—"यदि सा मदालसा न मम पत्नी, तर्हि अस्मिन्नेव जन्मनि अन्यां न पत्नीं स्वीकरिष्यामि।" "तां मृगाक्षीं गान्धर्वसुतां विना, अन्यया न रमिष्ये—एष सत्यं मम।" "सा गजगमिनी धर्मपत्नी विना, अन्यां न गृह्णीयाम्—एष सत्यं मम।" पुत्रौ पुनरूचतुः—"स्त्रीभिः सर्वैः भोगान् परित्यज्य, पित्रा सह सः, समवयस्कैः सखिभिः क्रीडन्, तया विना जीवति।" "एष धर्मः परमः, पितः! कः तस्य साधनं शक्नोति? स देवेष्वपि दुर्लभः, अन्येषां तु कुतः।