यदा दिनरात्र्योः विभागः नास्ति, तदा मासाः ऋतवः च न समाप्तिम् यान्ति; तेषां समाप्त्याभावात् दक्षिणायनं उत्तरायणं च न ज्ञायते। एतेषां गत्यानां ज्ञानाभावात् कालरूपः संवत्सरः कथं ज्ञायेत? संवत्सरस्य अभावात् अन्यः कालज्ञानः न प्रवर्तते। पतिव्रता स्त्रियाः वचनात् सूर्यः न उदितः; सूर्यस्य अनुदयात् स्नानं दानं अन्यानि कर्माणि न क्रियन्ते। अग्नेः गत्याभावात् यज्ञकर्माणि न दृश्यन्ते; हविः प्रदानेन विना अस्माकं गतिः न प्रवर्तते। वयं अपि यज्ञभागैः मानवैः पुष्यामः; वृष्ट्या मानवान् कृष्यादिषु अनुगृह्णीमः। मानवाः उत्पन्नैः ओषधिभिः यज्ञैः अस्मान् पूजयन्ति; तैः यज्ञादिभिः सत्कृत्य वांछितं फलम् दत्ते। वयं अधः वृष्टिं प्रेषयामः, मानवाः उपरि हविः यजन्ति; वयं जलैः, मानवाः हविः, स्वस्वरूपेण यजन्ति। ये दुष्टाः नित्यनैमित्तिकानि यज्ञकर्माणि न ददति, तु हविर्भागं स्वयम् लोभेन उपयुञ्जन्ति—तादृशान् पापिनः विनाशाय वयं तेषां जलं सूर्यं अग्निं वायुम् भूमिं च दूषयामः। दूषितं जलादि उपयुञ्जानानां पापकर्मणां तीव्राः आपदः उत्पद्यन्ते, मृत्युः च आगच्छति। ये तु अस्मान् तुष्ट्वा शेषं हविर्भागं स्वयं उपयुञ्जन्ति—तेषां पुण्यात्मनां वयं शुभलोकान् दत्ते। दिनस्य स्थापनेन विना एतत् सर्वम् अस्ति न; तर्हि दिनस्य सृष्टिः कथं स्यात्? इति देवाः स्वयम् समालोचयन्। देवाः समागताः, यज्ञस्य समाप्तेः भीतः, एतत् वचनम् श्रुत्वा, प्रजापतिः तान् उवाच। बलः महाबलात् एव उपशम्यते, तपः महातपसा; अतः अमराः, मम वचनानि शृणुत। पतिव्रतायाः महत्त्वेन सूर्यः न उदयति; तस्य अनुदयात् तृष्णा मानवेषु तथा यूष्मासु अपि व्याप्ता। अतः, तां तपस्विनीं पतिव्रतां सूर्यपत्नीं उपगम्य, तां प्रीणयन्तु, यथा सूर्यः पुनः उदयति। पुत्रः उवाच—ते तां गत्वा प्रीणयन्ति, 'यथा पूर्वं दिनः भवेत्, यथा पूर्वं सूर्यः उदयेत्' इति वदन्ति। अनसूया उवाच—'पतिव्रतायाः महत्त्वं कथं क्षीयेत्? अतः, तां पुण्यशीलां सत्कृत्य, अहं दिनं सृजामि, हे देवाः।' यथा दिनरात्र्यः पुनः प्रवर्तन्ते, तथा पुण्यशीलायाः पतिः कदापि न विनश्यति। पुत्रः उवाच—एवं उक्त्वा सा शुभा स्त्री स्वगृहं अगच्छत्, तस्मिन् पृष्टे, स्वस्य पतिं धर्मं च पृष्टवती। अनसूया उवाच—'सौभाग्यवती! पतिमुखदर्शनात् त्वं सुखिनी वा? पतिं सर्वदेवात् श्रेष्ठं मन्यसे वा?' 'केवलं पतिसेवया अहं महत् पुण्यं प्राप्तवती; सर्ववांछितफलप्राप्त्या सर्वविघ्नाः नष्टाः।' 'पुण्ये! मनुष्यः सदा पञ्च महायज्ञान् दद्यात्, स्ववर्णधर्मानुसारं धनम् अर्जयेत्।' 'धनम् प्राप्त्वा योग्येभ्यः यथायोग्यं वितर्यात्; सदा सत्यं, शौचं, तपः, दानं, दया च धारयेत्।' 'शास्त्रविहितानि कर्माणि रागद्वेषवर्जितानि श्रद्धया यथाशक्ति प्रतिदिनं कुर्यात्।' 'पुण्ये! मनुष्यः केवलं स्वजन्मानुसारं लोकं प्राप्नोति; प्रयत्नेन प्रजापतिप्रभृत्यन्ये लोकाः क्रमशः लभ्यन्ते।' 'स्त्रियः पतिसेवया पुरुषस्य सर्वपुण्यकर्मणां अर्धं फलम् हरन्ति।' 'स्त्रियः पृथग् यज्ञः, पितृयज्ञः, उपवासः च नास्ति; केवलं पतिसेवया इच्छितं लोकं प्राप्नुवन्ति।' 'अतः पुण्ये, सदा पतिसेवायां मनः स्थापय; पतिः परमं लक्ष्यं।' 'यः पतिः देवपितृयज्ञं यत् पूजनं करोति, स्त्री एकचित्तया पतिसेवया तस्य अर्धं लभते।' पुत्रः उवाच—एवं वचनं श्रुत्वा, तां यथायोग्यं पूजयित्वा, अनसूयायै अत्रिपत्नीं प्रत्युवाच—'अहं भाग्यवती, अहं अनुगृहीता, देवाः अपि मां दृष्टवन्तः; त्वम् स्वभावेन शुभा, पुनः श्रद्धां मम पुष्टवती।' 'ज्ञातं मया—स्त्रियाः पतिपथः तुल्यः नास्ति; तस्य स्नेहात् इह परत्र च लाभः।' 'पतेः प्रसादेन स्त्री इह च मृत्युपर्यन्तं सुखं प्राप्नोति; पतिः स्त्रियाः देवता एव।' 'अतः पुण्ये, त्वं मम गृहम् आगता, किं ते कर्तव्यम्, वा किं मया कर्तव्यम्, वद।' अनसूया उवाच—'एते देवाः इन्द्रसहिताः मम समीपम् आगच्छन्, तव कृते दिनरात्र्योः पुण्यकर्मभिः वञ्चिताः।' 'ते सततं यथापूर्वं दिनरात्र्यः अनवरतं प्रवर्तन्तु इति याचन्ति; अहं तदर्थं आगता—इदानीं मम वचनं शृणु।' 'दिनस्य अभावात् सर्वे यज्ञकर्माणि समाप्तानि; तैः विना हे तपस्विनि, देवाः पुष्टिं न लभन्ति।' 'दिनस्य समाप्तेः सर्वाणि कर्माणि समाप्तानि; तस्मात् वृष्ट्याभावात् जगत् विनाशं यास्यति।