प्रतिष्ठानानगरे कश्चित् कौशिकनाम्ना ब्राह्मणः आसीत्। स पूर्वजन्मकृतदोषात् कुष्ठरोगेण पीडितः अभवत्। स एवम् व्याधिग्रस्तः सन् अपि, तस्य धर्मपत्नी तम् आत्मनं देवं इव उपचरन्ती, पादसंवाहनैः, अङ्गमर्दनैः, स्नानवस्त्रधारणभोजनप्रदानैश्च, सततम् सेवां अकरोत्। सा श्लेष्ममूत्रपुरीषरुधिरशुद्ध्यर्थं तम् अन्तःपुरे सेवमाना, स्नेहपूर्णं वचनं भाषमाणा, तं सततं पूजयन्ती आसीत्। एवं सा पतिं सर्वथा पूजयन्ती, स्वयं च महतीं नम्रतां दर्शयन्ती, स तु तीव्रकोपात् तां कठोरं तिरस्कारं चकार। तथापि सा पतिव्रता धर्मपत्नी तम् एव देवतया अपश्यत्; स यद्यपि अत्यन्तं भीषणः आसीत्, तस्याः मतौ स एव सर्वश्रेष्ठः आसीत्। स तु द्विजश्रेष्ठः, स्वयम् अगम्यशक्तः सन्, कदाचित् भार्यां प्रति उवाच—"मां तस्याः गृहम् आनय। या राजमार्गे दृष्टा वेश्या, या गृहवासिनी, तस्याः समीपम् मां नय, धर्मज्ञे! सा एव मम हृदि वसति। या कन्या प्रातःकाले दृष्टा, सा रात्रौ आगता; तां दृष्ट्वा सा मम हृदयात् न निष्क्रान्ता। या सुमध्यामा स्तनभरनितम्बिनी सा मां नाङ्के न गृहीत्वा यदि तिष्ठति, त्वं मम मृत्युम् अवश्यम् द्रक्ष्यसि। पुरुषेषु कामः चपलः, सा च बहुभिः अभीष्टा; मम अगमनशक्तेः पन्थाः दुःखदः इव दृश्यते।" एवं पतिसंप्रेषितवाक्यानि श्रुत्वा, सापि कुलजा, महाभागा, पतिव्रता पतिं कन्धरे स्थाप्य, वस्त्राणि बद्ध्वा, अतिरिक्तं द्रव्यं गृहित्वा, मन्दगमना सा निर्गता। रात्रौ, घनैः मेघैः संवृताकाशे, विद्युत्प्रभाभिः स्फुरमाणे, सा द्विजा पतिसुखार्थं राजमार्गे प्रस्थितवती। मार्गे तु, तृणशूलस्थः कश्चन चौरः आसीत्, सन्दिग्धचौर्यदोषात् शूलारोपितः; तत्रैव अन्धकारे, माण्डव्यः द्विजः, महतीं पीडां प्राप्नुवन्, स्थितः आसीत्। कौशिकः स्वं पतिं कन्धरे स्थाप्य मार्गे गच्छन्, माण्डव्यः तस्य पादाघातात् पीडितः, क्रुद्धः तम् प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"यः मां एतावता क्लेशेन कम्पितवान्, दुःखितावस्थाम् आपादितवान्, स पापिष्ठः दुष्टः पुरुषः, स निःसंशयं सूर्ये उदिते प्राणान् हानिष्यति; केवलं सूर्यदर्शनात् स विनश्यति।" एवं भीषणं शापं स्वपतौ श्रुत्वा, सा पत्नी संतप्तचित्ता उवाच—"सूर्यः न उदेत।" तदा सूर्ये अनुदिते, रात्रिः अविच्छिन्ना अभवत्; एवं बहून् दिनान् रात्रिः प्रवर्तिता, देवाः च भीता अभवन्। न हि तदा जपहोमपितृदेवबलिकर्माणि प्रवर्तन्ते; एवं लोको नश्येत् किम् आश्चर्यम्? दिनरात्र्योः विभागे न सति, मासाः ऋतवः च न समाप्तिम् आप्नुवन्ति; तयोः च समाप्त्यभावे, दक्षिणायन-उत्तरायणयोः गमनम् अपि न ज्ञायते। तयोः च अज्ञानात् संवत्सरः, यः कालः, स न ज्ञायते; संवत्सराभावे च अन्यः कालज्ञानः न प्रवर्तते। सा पतिव्रता वधूः वाक्येन सूर्यः न उदेति; सूर्ये अनुदिते, स्नानदानादिकानि कर्माणि न क्रियन्ते। अग्निगमनाभावे, यज्ञकर्म अपि न दृश्यते; हविर्दानाभावे च, अस्माकं गमनम् अपि न प्रवर्तते। वयं अपि मनुष्यैः यथायोग्यम् हविषा तर्प्यामः; वृष्ट्या च वयं मनुष्येभ्यः धान्यादिफलप्राप्तये प्रीतिं वहामः। मनुष्याः उत्पन्नानि ओषधीनि यज्ञकर्मणि उपयुञ्जते; यज्ञादिभिः पूजिताः वयं तेषां कामान् प्रयच्छामः। वयं अधः वृष्टिं प्रेषयामः, मनुष्याः चोर्ध्वं हविर्ददति; वयं जलैः, मानवाः हविषा, स्वकार्येण यजन्ति। ये तु दुष्टाः, नित्यनैमित्तिककर्माणि न कुर्वन्ति, तैः हविर्भागः स्वार्थेन उपभुज्यते—तेषां पापिनां नाशाय, वयं तेषां जलसूर्याग्निवायुपृथिव्यः दूषयामः। दूषितं जलादिकं उपयुञ्जानानां पापिनां तु, तीव्राः आपदः जायन्ते, मृत्युपर्यन्तम्। ये तु नः तुष्ट्वा, हविष्यशेषं भुञ्जते, तेषां वयं पुण्यलोकान् प्रयच्छामः; ते हि साधवः। दिनस्य संस्थापने विना, किमपि न प्रवर्तते; कथं तर्हि दिनस्य सृष्टिः स्यात्? इति देवाः परस्परं समाचिन्तयन्। यदा देवा यज्ञनाशभीताः, एतानि वाक्यानि शुश्रुवुः, तदा प्रजापतिः तान् प्रति उवाच—"शक्तिः हि महता शक्त्या एव निगृह्यते, तपश्च महत्तरेण; तस्माद् अमृताः, मम वचनानि शृणुध्वम्। पतिव्रतायाः महिम्ना सूर्यः न उदेति; तस्य अनुदयात्, भूयः भूयः प्रजाः च यूयं च क्षुधा पीड्यध्वे। तस्मात्, तां पतिव्रतां तपस्विनीं गच्छन्तु, भानुपत्नीं च प्रसादयन्तु, यथा सूर्यः उदेत।" एवं उक्त्वा, देवाः तस्याः समीपं गत्वा, तां प्रार्थयामासुः—"यथापूर्वं दिनं भूयात्, यथापूर्वं सूर्यस्य उदयः स्यात्।" अनुसूया तु उवाच—"कथं पतिव्रतायाः महिमा हीयेत? तस्मात्, तां साध्वीं पूजयित्वा, अहं दिनं सृजामि, हे देवाः। यथा दिनरात्रिवृत्तिः पुनरुत्पद्यते, तथा साध्वीपतेः पतिः कदापि न विनश्यति।" एवं उक्त्वा, सा शुभा स्वगृहं प्रतिपेदे; तत्र कुशलप्रश्नानन्तरं, स्वपतेः स्वस्य च धर्ममुपलभ्य पृष्टवती।