राजा उवाच—यदि सत्पुरुषाणां सन्निधौ अपि दुःखिताः जनाः दुःखात् मोचं न अनुभवन्ति, कथं मम सन्निधौ तेषां स्पृहा जायेत? अतः, देवेश, यद् यत् मम पुण्यं अस्ति, तेन नरकस्थाः पापिनः तस्मात् दुःखात् विमुक्ताः भवन्तु। इन्द्रः उवाच—एवं, राजन्, त्वं अतिरिच्य स्थितिम् प्राप्तः; पश्य, ते पापकर्मिणः नरकात् विमुक्ताः सन्ति। ततः पुत्रः उवाच—तदा तस्मिन्नेव क्षणे तस्मिन् राज्ञि पुष्पवृष्टिः अभवत्; हरिः तं दिव्यरथं स्थापयित्वा स्वर्गं निनीत्। अहं च अन्ये च, ये तस्मात् दुःखात् विमुक्ताः अभवाम, स्वकृतस्य कर्मणः फलानुसारं अन्यं जन्म प्रविष्टवन्तः। एवं, द्विजश्रेष्ठ, तव पृष्टानि नरकानि तथा तत्र प्रत्येकं पापं यथा यथायोग्यं योनिं प्राप्तुं, सर्वं वर्णितम्। यथापूर्वं दृष्टं मया, तथा तव ज्ञानं दत्तम्—अप्रमादं, सत्यम्। सौभाग्यशाली, किं अन्यत् तव कथयामि? पिता उवाच—वत्स, त्वया मम संसारस्य स्थिरस्वरूपं, यथा जलघटिकायाः यन्त्रं, मनः मोहाय, यथावत् वर्णितम्। एवं, त्वया यथोक्तं सर्वं अहम् अवगतम्; वद, अस्मिन स्थिरविधौ किं कर्तव्यं? पुत्रः उवाच—यदि मम वचनं विश्वास्यसि, न संशयम्, तदा गार्हस्थ्यं त्यज्य, वने वासाय यतस्व। विधिवत् कर्माणि कृत्वा, अग्निपरिचर्यां त्यजित्वा, द्वैतविरहितः, वस्तुविहीनः, आत्मनि आत्मानं स्थापय। अल्पाहारः, जितेन्द्रियः, अश्रान्तः भिक्षुः भूत्वा, योगनिष्ठः, बाह्यसंगं त्यज। तदा दुःखयोगस्य शमाय योगं प्राप्स्यसि, निर्मलं, अनिर्वचनीयं मोक्षहेतुं, अनासक्तः; तेन योगेन पुनः पञ्चभूतैः न संबद्धः भविष्यसि। पिता उवाच—वत्स, तं योगं, मोक्षस्य परमकारणं, विस्तरेण कथय, येन भूतविमुक्तः पुनः तादृशं न प्राप्नुयाम्। तं योगं वद, यस्मिन योगिनः, अयोगिनः वा, आत्मा संसारबन्धनैः न बध्यते, यद्यपि संगिनः। मम शरीरं मनश्च संसारदाहेन संतप्तम्; ब्रह्मज्ञानस्य शीतलवाक्यैः मां स्नापय। अज्ञानकृष्णसर्पदष्टः, तस्य विषेण पीडितः, मृतवत् मां तव वचनामृतैः जीवय। पुत्रपत्नीगृहभूमिस्नेहगजेन मोहितः, तत्त्वज्ञानस्य कुञ्चिकया शीघ्रं मां विमोचय। पुत्रः उवाच—शृणु, पितः, योगं यः पूर्वं दत्तात्रेयः महात्मा अलर्काय विवृणोत्, यदा सः विस्तरेण पृष्टः। पिता उवाच—कस्य पुत्रः दत्तात्रेयः, कथं योगं अध्यापयत्? कः सः सौभाग्यशाली अलर्कः, यः योगं पृष्टवान्? पुत्रः उवाच—प्रतिष्ठानायां कश्चित् ब्राह्मणः कौशिकः नाम्ना आसीत्; पूर्वजन्मपापात् कुष्ठरोगेण पीडितः अभवत्। तस्य पत्न्यः, सति, स्वं पतिं देववत् उपचरति स्म—पादसंवहनं, अंगमर्दनं, स्नानं, वस्त्रं, भोजनं च ददाति स्म। श्लेष्ममूत्रपुरीषरक्तं मार्जयित्वा, एकान्ते सेवया, प्रियवचनैः च तं उपचरत्। तया सततं पूजितः, अत्यन्तं नम्रः अपि, सः क्रोधात् ताम् तीक्ष्णं परुषं वचनं उवाच। तस्याः पतिव्रता पत्नी तं देवतया एव पश्यति स्म; सः अत्यन्तं भयंकरः अपि, सा तं सर्वेषां श्रेष्ठं मन्यते स्म। सः गच्छितुं अशक्तः, कदाचित् तया पत्न्या उवाच—'मां तस्याः गृहं नय।' 'या राजमार्गे दृष्टा वेश्या, या गृहे वसति, तां मम हृदयस्थां आनय, धर्मज्ञे! सा एव मम हृदये वसति।' 'या कन्या प्रातःकाले दृष्टा, सा रात्रौ आगता; तां दृष्ट्वा, सा मम हृदयात् न यान्ति।' 'या स्त्री, पूर्णजघनस्तनयुक्ता, मां न आलिंगति, सुशीले, तदा मां मृतं द्रक्ष्यसि।' 'कामः पुरुषेषु चपलः, सा बहुभिः कामिता; मम गन्तुं अशक्तिः, मार्गः कठिनः इव।' ततः, पतिसंवत्सरस्य वचनं श्रुत्वा, कामेन आविष्टः, सा कुलजा, सौभाग्यवती, पतिसंनता, वस्त्राणि बद्ध्वा, अतिरिक्तं द्रव्यं गृहीत्वा, पतिं स्कन्धे स्थापयित्वा, मृदुगतिः सा स्त्री याय। रात्रौ, मेघैः व्याप्तगगने, विद्युत्प्रभायाम्, द्विजा, पतिसंतोषाय, राजमार्गे याय। मार्गे, शूलारोपितः चौरः आसीत्, चोरीसन्देहात्; माण्डव्यः, तमिस्रायां दुःखितः, तत्र द्विजः आसीत्। पतिं स्कन्धे स्थापयित्वा, कौशिका याय; माण्डव्यः, पाददुःखात् कुपितः, तं उवाच—'येन मम पादैः अत्यन्तं कष्टं कृतं, यस्मात् अहं घोरं स्थितिं प्राप्तः, सः पापिष्ठः, अधमः—' 'सः सूर्येण सह निश्चितं प्राणान् हरेत्; केवलं सूर्यदर्शनात् सः नश्यति।' तस्याः पत्न्याः पतिसंबन्धे घोरशापं श्रुत्वा, सा दुःखिता, उवाच—'सूर्यः न उदिष्यति।' तदा सूर्यस्य अनुदयात् रात्रिः अविच्छिन्ना अभवत्; बहुदिनानि एवं अभवत्, देवाः भीताः अभवन्। न जपः, न होमः, न पितृदेवतार्पणं—एवं सर्वं कथं लोकविनाशं न करोतु?