तदा तस्याः कुपितस्य मम कोपदूषिता त्वं, मूढे, षोडशवर्षाणि विहङ्गजातौ जन्म लप्स्यसे। स्वं स्वरूपं परित्यज्य, विहङ्गरूपमवाप्तुम्, त्वं चत्वारः पुत्रान् प्राप्स्यसि, हे अप्सरसां अधमे। तेषु पुत्रेषु नानन्दं लभमाना, अस्मिन्परिक्षये विशुद्धा भूत्वा पुनः स्वर्गवासं प्राप्स्यसि; किंचिदपि प्रत्युत्तरं न वक्तव्यम्। इति दुर्वहं शापं उच्चार्य, कोपात् रक्तलोचनः स ऋषिः तां कम्पमानां गर्वितां त्यक्त्वा जगाम, सा च, चपलनद्याः तरङ्गवत् चञ्चलचित्ता, पुण्यगुणैः कीर्त्यमानानां विहङ्गानां मध्ये जन्म जग्राह। त्रेतायां तु काले कश्चित् हरिश्चन्द्रो नाम राजर्षिः आसीत्, पृथिव्याः नृपतिः, यस्य कीर्तिः धर्मनिष्ठया विराजमानाऽभूत्। तस्य राज्ये न कदाचित् दुर्भिक्षं न व्याधिरासीद्, न च जनानामकाले मृत्युः, न च जनाः अधर्मे प्रवृत्ताः। न च धनबलतपसा मत्ताः कश्चन, न च स्त्रियः अयौवनप्राप्ताः जाताः। कदाचित् स राजा महाबाहुः मृगं अनुद्य वने विचरन्, स्त्रीणां "त्रायस्व" इति क्रन्दनं पुनः पुनः शुश्राव। स मृगं परित्यज्य, "मा बिभीत" इति उवाच; "मम शासनकाले कः पापकार्यं अन्यायं वा कुर्यात्?" इति। तासां क्रन्दध्वनिं अनुसृत्य, विघ्नकारणं भीषणं प्राणिम् अपश्यत्, यः चिन्तयितुं आरब्धवान्। "एष विश्वामित्रो, अप्रतिमतपस्वी बलवान्, येन देवैः प्रापितं ज्ञानं व्रतैः साध्यते। स धैर्यं मौनं चित्तनिग्रहम् आलम्ब्य तदर्थं यतमानः, भीताः स्त्रियः क्रोशन्ति—किं कर्तव्यं मया?" इति। "स बलवान् कौशिकः अश्वैः संरक्षितः, वयं तु दुर्बलाः; एताः भीताः क्रोशन्ति, न शक्यं मया अतीर्तुम्। अथवा अयं राजा प्राप्तः, पुनः पुनः 'मा बिभीत' इति वदन्; शीघ्रं तं प्रविश्य यथेष्टं साधयामि।" इति निश्चित्य, स घोरविघ्नेश्वरः राजानं प्रविश्य, कोपवशात् राजा इदं वचनम् अवदत्। "कः अयं दुष्टः, यस्य वसनान्ते वह्निः दहति, वीर्यतेजसा दीप्तः, अहं च स्वामी सन् इह स्थितः? अद्य मम बाणैः सर्वदिक्प्रकाशकैः विद्धः, स दीर्घनिद्रां यास्यति, भग्नदेहः।" इति राजवाक्यं श्रुत्वा, विश्वामित्रः कुपितः अभवत्; तस्य ऋषेः कोपसम्भवे, तत्क्षणात् ज्ञानं नष्टम्। राजा च, तपोधनं विश्वामित्रं दृष्ट्वा, महतीं भीतिं प्रपेदे, अश्वत्थपत्रसङ्काशः कम्पमानः। ऋषिः "त्वं पापः" इति उक्त्वा तत्र स्थितः, राजा विनयेन प्रणम्य उवाच—"भगवन्, एष धर्मः मम, न दोषः; मयि स्वधर्मरतः, न कोपं कर्तुम् अर्हसि। राजा धर्मवित् दानं रक्षणं च दातव्यम्, धनुषा च युद्धं धर्मतः कर्तव्यम्।" विश्वामित्र उवाच—"कस्मै दातव्यं? कः रक्षितव्यः? केन युद्धं कर्तव्यम्, राजन्? शीघ्रं वद, यदि धर्मभीतः असि।" हरिश्चन्द्र उवाच—"श्रेष्ठेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः, दरिद्रेषु च, दानं देयम्। भीतेषु सदा रक्षणं कार्यम्, चौरादिषु युद्धं करणीयम्।" विश्वामित्र उवाच—"यदि त्वं धर्मनिष्ठो राजा असि, अहं च ब्राह्मणः कर्म कर्तुम् इच्छामि, तर्हि यत् इच्छितं द्रव्यं दत्तव्यम्।" खगाः ऊचुः—"राज्ञः एतानि वचनानि श्रुत्वा, हृष्टः सन्, नवजीवनमिव प्राप्य, पुनः कौशिकं प्रति उवाच—'भगवन्, यद् इच्छसि, तद् वद; मया दत्तम् एव, यद्यपि दुरलभम्। सुवर्णं वा, मणीन् वा, पुत्रं, भार्यां, देहम्, प्राणान्, राज्यं, पुरं, धनं—यद् इच्छसि।'" विश्वामित्र उवाच—"राजन्, यत् त्वया दत्तं, तद् स्वीकृतम्; प्रथमं राजसूयद्रव्यं दद।" राजा उवाच—"ब्राह्मण, तद् अहम् अवश्यम् दास्यामि; श्रेष्ठ ब्राह्मण, यद् इच्छसि, तत् वृणु।" विश्वामित्र उवाच—"पृथिवी सागरपर्यन्ता, नृपैः, ग्रामैः, पुरैः सह, सर्वं राज्यं, रथाश्वगजसंयुक्तम्। कोषं, निधिं, सर्वं यत् तव अस्ति, भार्यापुत्रशरीरं विना। धर्मं च, यः प्रयाणेऽनुगच्छति। किम् अधिकं वक्तव्यम्? सर्वं दत्तव्यम्।" खगाः ऊचुः—"राजा हृष्टचित्तः, स्थिरमुखः, ऋषिवचनं श्रुत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच।" विश्वामित्र उवाच—"यदि सर्वं राज्यं, भूमिं, बलं, धनं मया लब्धम्, तर्हि मुनौ राज्यस्थिते, कः अधिकारी?" हरिश्चन्द्र उवाच—"यदा ब्राह्मणाय भूमिं दत्तवान्, तदा त्वमेव स्वामी; किं पुनः इदानीम्?" विश्वामित्र उवाच—"यदि त्वया सर्वा भूमिः दत्ता, राजन्, यत्र मम शासनं, तस्मात् त्वं निर्गच्छ।" स राजा, सर्वाभरणानि, उपवीतानि, मेखलादीनि त्यक्त्वा, वल्कलानि धारयन्, भार्यया शैव्या पुत्रेण च सह निर्गन्तुम् उद्युक्तः। खगाः ऊचुः—"एवमुक्त्वा, तथा कृत्वा, राजा भार्यया शैव्या पुत्रेण च सह निर्गन्तुम् आरब्धवान्।" तस्य निर्गच्छतः, कश्चित् मार्गं रुद्ध्वा, "राजन्, राजसूयद्रव्यं मम अदान्तं कुत्र गच्छसि?" इति तम् अपृच्छत्।