राजन्, तव तेजसा ताडनच्छेदनदाहादिदुःखहेतवः सविशेषं मन्दाः सञ्जाता, तेषां प्रभावः प्रशमितः। राजा उवाच—यदिदं क्लिष्टजनानां दुःखनिवारणात् सुखं प्राप्यते, तत्स्वर्गे ब्रह्मलोक वा न लभ्यते—एष मे निश्चयः। यदि मम सन्निधौ एतेषां यातनाः न सन्ति, शुभेक्षणे, तर्हि स्थिरः पर्वतवत् अहम् अत्र स्थास्यामि। यमदूतः उवाच—आगच्छ राजन्, स्वकृतस्य पुण्यस्य फलं भुङ्क्ष्व। अत्र पापिनां यातनाः तव न सन्ति। राजा उवाच—यावत् एते महाक्लिष्टा नरकवासिनः मम सन्निधानेन सुखिनः न भवन्ति, तावत् अहं न गच्छामि। तस्मात् दुःखार्तस्य शरणागतस्य दयां यो न करोति, तस्य जीवनम् निरर्थकं, स हि शत्रुरपि दुःखिते दयां न कुर्वन् निन्द्यः। इह च परत्र च यः दुःखितोद्धारणे मनः न निवेशयति, तस्य यज्ञदानतपांसि अपि निष्फलानि। यो बालगृध्रशिरः वृद्धेषु कृपारहितः, स न पुरुषः, स राक्षस एव। यदि एतेषां सन्निधानेन अग्निदाहवत् दुःखं, दुर्गन्धं, नरकजन्यं वेदना वा जायते, तथापि अन्नपानवियोगजन्यं दुःखं वा, तदपि स्वर्गसुखात् रक्षणं श्रेष्ठमिति मन्ये। यदि मम दुःखेन बहवः क्लिष्टाः सुखिनः स्युः, तर्हि मया किमनाप्तं? अतः विलम्बं मा कुरु, शीघ्रं गच्छ। यमदूतः उवाच—अत्र धर्म इन्द्रश्च त्वां नेतुं आगतौ; राजन्, त्वं गन्तव्यः, अतः गच्छ शीघ्रम्। धर्म उवाच—त्वं मां यथावत् पूजितवान्, तस्मात् अहं स्वयम् त्वां स्वर्गं नयामि। दिव्यरथमासाद्य, विलम्बं मा कुरु, गच्छ। राजा उवाच—धर्म, नरके सहस्रशः जनाः पीड्यन्ते, ते क्लिष्टाः रक्ष रक्षेति क्रोशन्ति; तस्मात् अहं न गच्छामि। इन्द्र उवाच—पापकर्मभिः एते नरकं प्राप्ताः, त्वं तु पुण्येन स्वर्गं गन्तव्यः। राजा उवाच—यदि धर्म वा, इन्द्र शचीपतिः वा, मम पुण्यस्य प्रमाणं जानाथ, तद्वदत। धर्म उवाच—यथा सागरेण बिन्दवः, नभसि तारा, वर्षधाराः, गङ्गायाः कणाः, तथैव तव पुण्यं गणनातीतम्। एषां नरकस्थेषु दयां दर्शयित्वा, तव पुण्यं लक्षलक्षगुणं वर्धितम्। अतः राजन्, स्वर्गेऽमृत्युलोके फलभोगाय गच्छ; पापिनः स्वकर्मणा एव नरके यातनां क्षपयन्तु। राजा उवाच—यदि पुण्यजनसन्निधौ अपि दुःखनिवृत्तिः न भवति, कथं जनाः मम साकं संगं काङ्क्षेयुः? अतः देवेश, यदस्ति मम पुण्यं, तेन एते नरकस्थपापिनः दुःखार्ताः विमुच्यन्ताम्। इन्द्र उवाच—एवं त्वया, राजन्, अतिविशिष्टं पदं प्राप्तम्; पश्य, एते पापिनः नरकात् विमुक्ताः। ततः तस्मिन् नृपस्मिन् पुष्पवृष्टिः अभवत्, तं दिव्यरथे स्थाप्य हरिः स्वर्गं निनाय। अहं च, ये चान्ये तत्र ताभिः यातनाभिः मुक्ताः, स्वकर्मफलनिर्धारितं जन्म पुनः प्राप्तवन्तः। एवं द्विजश्रेष्ठ, एतानि नरकस्थानि, तेषां पापानुसारं यानि योन्यन्तराणि, सर्वं वर्णितम्। यथादृष्टपूर्वं मया, तथा अव्यभिचारिण्या बुद्ध्या सर्वं तुभ्यमाख्यातम्। किं तव अन्यत् वक्तव्यम्? ततः पितरौ उचतुः—वत्स, त्वया संसारे स्थितिः यथारूपा, नित्यत्वेन, जलयन्त्रवत्, मनोमोहिनी, निरूपिता। एवं सर्वमवगतम्; अधुना कर्तव्यं किं, तद् ब्रूहि। पुत्र उवाच—यदि मे वचने विश्वासः, तर्हि गार्हस्थ्यं त्यक्त्वा वानप्रस्थधर्मे स्थितिः कार्य्या। सर्वकर्माणि सम्यक् कृत्वा, अग्निहोत्रं त्यक्त्वा, आत्मनि आत्मानं स्थापय, द्वन्द्वरहितः, निरुपाधिः भूत्वा। अल्पाहारः, जितेन्द्रियः, अव्यग्रः, योगनिष्ठः, बाह्यवस्तुषु असङ्गः भव। तदा दुःखसंयोगविनाशकं, अनुत्तमं, अनिर्वचनीयम्, विमुक्त्युपायभूतं योगं प्राप्स्यसि; तेन पुनः भूतसंयोगः न भविष्यति। पिता उवाच—वत्स, स योगः मोक्षकारणं यत् त्वया उक्तम्, तद्विस्तरतो ब्रूहि, येन भूतैः विमुक्तः सन् पुनः तादृशं न आप्नुयाम्। स योगः, यत्र सङ्गिनोऽपि संसारपाशैः न बध्यन्ते, तदपि वद। मम शरीरं मनश्च संसारदाहदुःखैः संतप्तम्; ब्रह्मज्ञानाम्बुना मां शीतलीकुरु। अज्ञानकृष्णसर्पदष्टः, तस्य विषेण पीडितः, मृतवत् स्थितः अहम्; तव वचनामृतैः मां जीवनं कुरु। पुत्रपत्नीगृहेषु भूमिषु च आसक्तिमत्तद्गजेन संतप्तः, तत्त्वज्ञानकुञ्जिकया शीघ्रं मां मोचय। पुत्र उवाच—श्रुणु पितः, यं योगं दत्तात्रेयेण अलर्काय प्राचीनकाले सम्यक् पृष्टः सन् उपदिष्टः, तम्। पिता उवाच—कस्य पुत्रः दत्तात्रेयः? स योगः कथं उपदिष्टः? कोऽयं पुण्यात्मा अलर्कः, येन स योगः पृष्टः? एवं सुसम्प्रयुक्तया पावनया वार्तया, पितुः संशयविनाशनाय पुत्रेण योगोपदेशस्य आरम्भः अभवत्।