एवम्, नरकवासिनां दुःखदर्शने महाकल्पस्य राजा तत्र स्थितः। तत्र केचित् पापकर्मणः जनाः विकलाङ्गाः, अन्धाः, बधिराः, कुष्ठरोगग्रस्ताः, शोषरोगपीडिताः, मुखचक्षुरनुसम्बन्धि व्याधिभिः पीडिताः च जाताः। गोः अथवा सुवर्णस्य चौर्यं कुर्वन्तः क्रमशः अपस्मारिणः, शूद्रत्वं च प्राप्नुवन्ति। ज्ञानस्य चोरी, महापापमायाचारः, परस्त्रीग्रहणम्, अथवा परस्त्रीपरायदानम् अपि पापकर्मणः मध्ये गण्यन्ते। एवं मोहितः नरः एतेषु कर्मसु प्रवृत्तः, नपुंसकत्वं प्राप्नोति, नरकपीडायाः बहिष्कृतः भवति; एवमेव अनारम्भाग्निना यज्ञं कृत्वा नरः तादृशं दुःखं प्राप्नोति। तस्य जन्म व्याधिभिः, दुष्पाचनम्, रोगपीडनम्, दुर्भोज्यत्वम् च युक्तम् भवति; परदोषकथनम्, कृतघ्नता, परजीवितविघातः च तस्य दुष्कृतानि। कठोरता, क्रूरता, परस्त्रीगमनम्, चोरी, अशौचम्, देवदूषणम् अपि तत्र गण्यते। मिथ्या सुवर्णग्रहणम्, मनुष्यहत्या लोभात्, निषिद्धकर्माणि पुनःपुनः कृतानि च तत्र दृश्यन्ते। एतेषु नरकात् मुक्तानां लक्षणानि ज्ञेयानि; तेषां दुःखनिवारणार्थम् दया, सत्यवादिता, परलोकसाधनम् उपायः। सत्यं, हितवचनम्, वेदाधिकारस्य स्वीकृति, आचार्यदेवर्षिसिद्धसत्पुरुषपूजनम्, सत्संगः—एते धर्मलक्षणानि उच्यन्ते। धर्मानुष्ठानम्, स्नेहसंपादनम्, सर्वे च धर्मयुक्ताः कार्याणि धर्मलक्षणानि इति विद्वांसः मन्यन्ते। राजन्, अहम् एतत् संक्षेपतः तव पुरतः वर्णितवान्, स्वर्गात् पतितानां निष्पापानां लक्षणानि। अधुना, ये स्वकर्मफलानुभवम् प्राप्नुवन्ति—पुण्यं वा पापं वा—तत्र गच्छामः; सर्वं नरकदर्शनं तव सम्पूर्णम्, अतः आगच्छ। ततः पुत्रः राजानं पुरतः स्थापयित्वा गन्तुम् उद्युक्तः अभवत्; तस्मिन्नेव काले, तत्र नरकपीडिताः सर्वे जनाः एकत्र चक्रुः "राजन्, कृपां कुरु! क्षणं स्थातुम् इच्छामः; तव शरीरस्पर्शः वातः अस्माकं मनसि हर्षं जनयति।" "नरश्रेष्ठ, भूमिपते! यदा तव शरीरस्पर्शितः वातः अस्मान् आगच्छति, तदा सर्वं दुःखम् अंगेषु निवर्तते।" इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा यमदूतम् अपृच्छत्—"कथं मम कारणेन एते हर्षं अनुभवति?" "किं पुण्यकर्म मया मनुष्यलोके कृतम्, येन अत्र एतादृशः आनन्दः, दुःखनिवारणम् च जातम्? तद् वद।" यमदूतः उक्तवान्—"तव शरीरं पितृदेवातिथिमित्रसत्पात्रेभ्यः विधिवत् समर्पितेन अन्नेन पुष्टम्, तव मनः तत्र एव स्थितम्।" "तस्मात् राजन्, तव शरीरस्पर्शितः वातः सुखम् जनयति; पापकर्मणः तव सन्निधौ नरकपीडाः न बाधन्ति।" "अश्वमेधादियज्ञाः तव विधिवत् कृताः, तव दर्शनम् च, यमदण्डशस्त्राग्निवातजन्यं दुःखम् अल्पम् कृतम्।" "राजन्, ताडनच्छेदनदाहादिकः दुःखहेतवः तव तेजसा मन्दाः अभवन्।" राजा उक्तवान्—"यद् दुःखितानां दुःखनिवारणम् सुखम् जनयति, तादृशं सुखम् न स्वर्गे, न ब्रह्मलोकस्य; एषा मम निश्चितिः।" "यदि मम सन्निधौ एते पीडाः न बाधन्ति, तर्हि शुभवदने, अहम् अत्र स्थास्यामि, पर्वतवत् अचलः।" यमदूतः उक्तवान्—"आगच्छ, राजन्, गच्छामः; तव पुण्येन प्राप्तं सुखं भोक्तुम्; अत्र पापकर्मणः दुःखम् तव न अस्ति।" राजा उक्तवान्—"यावत् एते महापीडिताः नरकवासिनः मम सन्निधौ सुखं प्राप्नुवन्ति, तावत् अहम् न गच्छामि।" "यः शरणागतदुःखितस्य दया न करोति, तस्य जीवितम् निष्फलम्; शत्रुः अपि दुःखितः शरणागतः चेत्, तस्य दया कर्तव्या।" "इह परत्र च, यज्ञदानतपांसि तस्य लाभाय न भवन्ति, यस्य मनः दुःखितानां उद्धारे न प्रवृत्तम्।" "यः बालान्, रोगिणः, वृद्धान् च हृदयेन कठोरः, सः न पुरुषः, राक्षसः एव।" "यदि एतेषु समीपे अग्निदाहवत् दुःखम्, दुर्गन्धः, नरकजन्यः वेदना वा अनुभवति—" "अथवा क्षुधातृषायाः दुःखम्, मूर्छाजनकं महापीडनम् वा—तथापि तेषां रक्षणं स्वर्गसुखात् अधिकम् मन्ये।" "यदि बहवः पीडिताः मम सन्निधौ सुखं प्राप्नुवन्ति, अहम् दुःखं अनुभवामि, तर्हि किम् न प्राप्तम्? अतः विलम्बं मा कुरु, शीघ्रं गच्छ।" यमदूतः उक्तवान्—"इह धर्मः इन्द्रः च आगतौ तव गृहीत्वा; त्वं ताभ्यां सह गन्तव्यः, तस्मात् प्रस्थानम् कुरु।" धर्मः उक्तवान्—"अहम् स्वयम् त्वां स्वर्गं नयिष्यामि, यतः त्वम् मम अर्चनम् सम्यक् कृतवान्; दिव्यरथम् आरोह, विलम्बं मा कुरु।" राजा उक्तवान्—"नरके, धर्मन्, सहस्रशः जनाः पीडिताः; दुःखिताः 'रक्ष' इति क्रोशन्ति; तस्मात् अहम् न गच्छामि।" इन्द्रः उक्तवान्—"पापकर्मणः एते नरकं प्राप्ताः; त्वं पुनः पुण्येन स्वर्गं गन्तव्यः।" राजा उक्तवान्—"यदि धर्मन्, अथवा शचीपतिः, तव पुण्यस्य प्रमाणं जानाति, तद् वदतु।" धर्मः उक्तवान्—"यथा समुद्रजलबिन्दवः, यथा आकाशे ताराः, यथा वर्षधाराः, यथा गङ्गायाः रेतसः—" "तथा तव पुण्यं अपरिमेयम्, तेषां बिन्दूनां रेणूनां च तुल्यं।" "येन अत्र नरकवासिनां प्रति दया दर्शिता, तव पुण्यं शतसहस्रगुणम् वर्धितम्।" "तस्मात् गच्छ, राजश्रेष्ठ, अमृतलोकं सुखान् भोक्तुम्; एते पापकर्मणः स्वकर्मफलम् नरके क्षिप्त्वा क्षयिष्यन्ति।