नरकवासिनां विविधदोषकर्मणां फलप्राप्तिः एवं धर्मराजस्य सेवकः महाराजं नरकदर्शनाय नीतवान्। तत्र स राजा पश्यति—यः सुरां चोरयति, स तित्तिरिरूपं प्राप्नोति; पापात्मा यस्तु आयः चोरयति, स काकत्वं गच्छति। यः कांस्यं चोरयति, स हरितपक्षी भवति; चांदीयपात्रचौर्ये कपोतत्वं लभते; सुवर्णपात्रचौर्ये तु कृमिसङ्घे जातिं प्राप्नोति। पत्रपात्रस्य चौर्ये वल्गुलिकः भवति; तन्तुवायो यः पाटलांशुकं चोरयति, स तेनैव रूपे पुनर्जायते। यः सूक्ष्मवस्त्रं चोरयति, स बकत्वं प्राप्नोति; मलम्लानचौर्ये शुकत्वं; अजच्छर्म वा कर्पासवस्त्रचौर्ये तृणत्वं लभते। कर्पासवस्त्रचौर्ये चक्रवाकः भवति; वल्कलचौर्ये बकः; वर्णवस्त्रचौर्ये मयूरः, शाकपत्रचौर्ये च सः तत्रैव जायते। जीवजीवकवस्त्रचौर्ये जीवजीवकः; रक्तवस्त्रचौर्ये नकुलः; सुरभिवस्त्रचौर्ये शशकः भवति। फलचौर्ये क्लिबः; काष्ठचौर्ये वल्गुलिकः; पुष्पचौर्ये दरिद्रः; यानचौर्ये पङ्गुः जायते। शाकचौर्ये हरितपक्षी; जलचौर्ये चातकः; भूमेः चौर्ये तु रौरवाद्यतीव घोरेषु नरकेषु पतित्वा, भयङ्करदेहेषु जायते। शनैः शनैः तृण, गुल्म, लता, वल्ली, त्वक्, लवणवृक्षादिरूपेण जन्म लभते; पापक्षये मानुषत्वं प्राप्नोति। कृमि, कीट, पतङ्ग, पक्षी, जलचर, मृग—एवं जन्मानि प्राप्य, पश्चात् गवां रूपेण जात्वा, चाण्डालः पुक्कसादिरूपेण जन्म लभते। पङ्गुः, अन्धः, बधिरः, कोढी, क्षयार्तः, मुखाक्षिप्रश्वासकुपथरोगपीडितः भवति। मृगीव्याधिपीडितः शूद्रत्वं प्राप्नोति; एषा गौः सुवर्णचौर्ये दृष्टा परम्परा। ये ज्ञानचौर्यं, घोरकपटं, परदारगमनं वा परदायनं कुर्वन्ति, तेऽपि अत्रैव सन्निहिताः। मोहात् एतानि कुर्वन्नपि, क्लिबत्वं प्राप्नोति, दुःखान्निर्वासितः; अनग्निहोत्रयाजकः तद्वत्। सः अग्निमान्युपर्यन्तं रोगपीडितः, व्याध्यात्मना दुःखितः, दुर्भोजनः; अपवाद, कृतघ्नता, परपीडनं च तत्रैव। कठोरता, क्रूरता, परदारगमनं, चौर्यम्, अशौचं, देवनिन्दा—एतानि सर्वाणि तत्रैव। मनुष्येभ्यः सुवर्णस्य कपटेन ग्रहणं, लोभात् जनहत्या, निषिद्धकर्माणि पुनः पुनः कृत्वा, नरकात् विमुक्तानां लक्षणानि ज्ञेयानि। प्राणिषु दया, सत्यवचनं, परलोकसिद्धिः—एतेषां प्रायश्चित्तानि। सत्यवचनं, हितभाषणं, वेदप्रामाण्यबुद्धिः, गुरुदेवर्षिपूजनं, साधुसङ्गः—एतानि धर्मज्ञैः उक्तानि। उत्तमाचरणसंयुक्तं, मैत्रीसम्पादनं, धर्मयुक्तानि सर्वकर्माणि पुण्यलक्षणानि इति विद्वांसः मन्यन्ते। एवं हे राजन्, स्वर्गात् पतितानां निष्पापानां लक्षणानि संक्षिप्योक्तानि। ये स्वकर्मफलान् अनुभवन्ति—पुण्यं वा पापं वा—तेषां गतिः दृष्टा; सर्वं दृष्टं नरकं, गच्छामः अन्यत्र। ततः पुत्रः उवाच—राजा तं पुरतः स्थाप्य गन्तुम् उद्युक्तः। तस्मिन्नेव काले, ये नरकदुःखानुभविनः पुरुषाः, ते सर्वे समवदन्— "राजन्, अस्मान् प्रति दयां कुरु! किंचित्क्षणं स्थीयताम्; यद्वायुः त्वदङ्गस्पृष्टः, तेन अस्माकं मनः प्रमुद्यते।" "नृसिंह, भूमिपते, यदा स वायुः यः त्वदङ्गं स्पृष्ट्वा अस्मान् प्राप्नोति, तदा सर्वदुःखानि दुःखान्यपि अस्माकं गात्रात् पूर्णतः नश्यन्ति।" तेषां वचः श्रुत्वा, राजा यमदूतं पप्रच्छ— "कथं मम हेतोः एषां दुःखोपशमः?" "किं मया मृत्युलोके महत् पुण्यकर्म कृतं येन अत्र प्रमोदः दुःखोपशमश्च जातः? तद्वद।" यमदूतः उवाच— "यद् त्वदङ्गं पितृदेवातिथिदूतसत्कृतान्नेन पुष्टम्, यद् चित्तं तत्संयुक्तं—" "तस्मात् हे राजन्, त्वदङ्गस्पृष्टवायुः प्रमोदजनकः; पापकर्मिणां दुःखानि तव सन्निधौ न बाधन्ते।" "अश्वमेधादि यज्ञाः येन यथाविधि कृताः, तव दर्शनं च, तानि सर्वाणि यमायुधाग्निवायुनिर्मितदुःखं क्षपयन्ति।" "हे राजन्, ताडनच्छेदनदाहाद्युत्पन्नमहादुःखकारणानि तव तेजसा शमितानि।" राजा उवाच— "यद् इदं दुःखितानां दुःखोपशमनजनितं सुखं, तादृशं न स्वर्गे, न ब्रह्मलोके; एषा मम निश्चिता मतिः।" "यदि मम सन्निधौ एतेषां दुःखानि न भवन्ति, तर्हि शुभानने, स्थास्यामि अत्राचलः इव पर्वतः।" यमदूतः उवाच— "आगच्छ, राजन्; स्वकृतपुण्यफलभोगं कुरु; अत्र पापिनां दुःखानि तव न सन्ति।" राजा उवाच— "यावत् एते महादुःखार्ताः नरकवासिनः मम सन्निधौ सुखं प्राप्नुवन्ति, तावत् न गमिष्यामि।" "यः दुःखार्तस्य शरणागतस्य दयां न करोति, तस्य जीवितं धिक्—even शत्रोः—दुःखितस्य शरणाय।" "इह परत्र च, यज्ञदानतपांसि तस्य न फलन्ति यस्य चित्तं दुःखार्तरक्षणे न प्रवर्तते।" "यः बालानां, रोगिणां, वृद्धानां प्रति हृदयं कठोरं, स न पुरुषः, स असुर एव।" "यदि एतेषां सन्निधौ अग्निदाहवद् दुःखं, दुर्गन्धं, नरकजन्यं वा पीडां अनुभवामि, तथापि तेषां रक्षणं स्वर्गसुखात् अधिकं मन्ये।