नरः स्वकीयैः भार्याभिः सेवकैः पुत्रैश्च सह, तेन दुष्टात्मना राज्यात् अपवाहितः पुनःपुनः तिरस्कृतश्च न्यूनतमानावस्थां नीतः। तस्मात् तं ब्राह्मणद्वेषिणं पापात्मानं मया शापेन पतितं मनीषिभिः अपसारितं, क्रौञ्चरूपं गमिष्यतीति निश्चितम्। पक्षिणः ऊचुः—शापं श्रुत्वा बलवान् विश्वामित्रः कौशिकनन्दनः प्रत्यपि त्वां शशाप—"त्वमपि बकः भविष्यसि" इति। एवं परस्परशापेन तौ तेजस्विनौ वसिष्ठविश्वामित्रौ पशुभावं प्राप्तवन्तौ। अन्यदेहगमनं कृत्वापि तौ अपरिमिततेजसौ, तीव्रकोपसंयुक्तौ, महाबलवीर्यप्रदर्शनं कृत्वा, घोरं समरं कृतवन्तौ। बकः द्विसहस्रयोजनपरिमाणः आसीत्, हंसः त्रिसहस्रनवत्यधिकयोजनपरिमाणः। तयोः पक्षप्रहारैः सर्वाणि भूतानि भीतिम् अजनयन्। हंसः रक्तलोचनः पक्षैः कम्पयन् प्रहारं कृतवान्, बकः उन्नतमूर्धा पदाभ्यां हंसं ताडितवान्। तयोः पक्षवेगेन पर्वतान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, तैः पर्वतपातैः पृथिवी कम्पिताभूत्। पृथिव्याः कम्पनात् समुद्राः उद्वेगं प्राप्तवन्तः, सा च एकस्मिन् पार्श्वे पतन्ती अधोलोकगामिनी अभवत्। केचित् पर्वतपातेन, केचित् समुद्रजलप्रवाहेन, केचित् भूमिकम्पनात् नष्टाः। एवं सर्वं जगत् भीतं जडं संमूढं च जातम्, पृथिवी महद्व्यथां प्राप्ता, भूगोलश्च व्यतिक्षिप्तः। "हा बाल! हा प्रिये! हे शिशो, धाव, मरणं मम समीपमस्ति! हा वत्स! हा प्रिये! पर्वतः पतति—शीघ्रं पलायस्व!" इति जनाः विलपन्तः दृष्टाः। एवं जगति विक्षोभभयाकुले, सर्वैः देवैः परिवृतः, प्रजापतिः ब्रह्मा समागतवान्। सर्वलोकनाथः तौ कोपसंरक्तौ उभौ उवाच—"युद्धं त्यजतं, लोकाः स्वशान्तिं प्राप्नुयुः" इति। ब्रह्मणः वचः श्रुत्वापि, तौ क्रोधमोहाभिभूतौ युद्धं न निरस्तवन्तौ। तदा ब्रह्मा देवः लोकनाशं दृष्ट्वा, लोकहितकाम्यया तयोः वैरभावं व्यपोहितवान्। ततः प्रजापतिः देवः तौ स्वपूर्वशरीरस्थौ दृष्ट्वा उवाच—"हे वसिष्ठ, हे कौशिक, तमोभूतावस्थात् विमुक्तौ।" "त्यज, प्रिय वसिष्ठ, त्वमपि महात्मन् कौशिक; तमोवशात् युद्धे प्रवृत्तौ। एष विवादः हरिश्चन्द्रस्य राजसूययज्ञसम्भूतः; युवयोः कलहे पृथिवी विनश्यति। न च, श्रेष्ठ कौशिक, स राजा किंचित् अपराधं कृतवान्; स स्वर्गप्राप्तिसाधकः स्थितः, न तु पापकारी, हे ब्राह्मण।" "कामक्रोधवशौ युवां तपसः प्रतिघ्नौ जातौ; त्यजतमेतत्, शुभं भवतु, ब्रह्म हि महाशक्तिमान्।" इति तेन उक्तौ तौ लज्जितौ, स्नेहेन परस्परं क्षमाप्य आलिङ्ग्य स्थितवन्तौ। ततः देवैः पूजितः ब्रह्मा स्वलोकं गतः, वसिष्ठः स्वस्थानं, कौशिकः च स्वाश्रयं गतः। यः कश्चन मानवः आदिबकयुद्धं हरिश्चन्द्रकथां वा पठति वा शृणोति, तस्य पापानि नश्यन्ति, कार्येषु विघ्नः कदापि न भवति। पुनः, पञ्चदशोऽध्यायः। यमकिङ्करः उवाच—यदि द्विजः पतितात् किंचित् गृह्णाति, स गर्दभत्वम् आप्नोति; पतितयाजकः नरकात् मुक्तः कृमिरूपे जायते। यदि द्विजः गुरुं प्रति अपराधं करोति, स श्वा भवति; गुरुपत्नीं वा तद्वित्तं मनसा इच्छन्, असंशयं तद्रूपं लभते। यो माता-पितरौ निन्दति, स गर्दभः भवति; यदि तौ अपमानयति, स शारिकायाम् उपजायते। यो भ्रातुः भार्याम् अवमंस्ते, स कपोतः भवति; यदि हिंसां करोति, कूर्मत्वं प्राप्नोति। या पतिसंस्कारं न कृत्वा तस्य श्राद्धं खादति, मोहिता सा मर्कटी जायते। यो निक्षेपं चौर्येण गृह्णाति, नरकात् मुक्तः कृमिरूपे भवति; ईर्ष्यालुः मुक्तः पिशाचत्वं प्राप्नोति। यो विश्वासघातं करोति, मत्स्ययोनिं प्राप्नोति; यो तिलयवमाषकुलत्थसरषपचणकादिग्राहकः, स जडयोनिं गच्छति। स बृहन्मुखमूषकः पिङ्गलवर्णः भवति; परदारकामी तु क्रूरः वृकः भवति। भ्रातुः भार्यां दुष्टः पुरुषः अनुक्रमेण श्वा, शृगालः, बकः, गृध्रः, सर्पः, बक एव भवति। मित्रगुरुराजपत्नीगमनात् नरकात् पतितः कोकिलत्वं प्राप्नोति। ताः कामात् गत्वा वराहत्वं लभते; यज्ञदानविवाहविघ्नकर्ता कृमिरूपे जायते। या कन्यां दत्त्वा पुनः गृह्णाति, स अपि कृमित्वं प्राप्नोति; देवपितृब्राह्मणान् अर्चयित्वा न खादति, स मुक्तः काकत्वं प्राप्नोति। ज्येष्ठभ्रातरं पितृतुल्यं वा यः न पश्यति, स दोषं प्राप्नोति। एवं धर्मशास्त्रे यथाक्रमं फलं निश्चितम्।