मार्कण्डेयः उवाच — तेषां वचनानि श्रुत्वा सर्वेषां ग्रीवा कम्पिताः। 'एतदस्माभिः असम्भवम्,' इति तैः परस्परं संवादः कृतः। तत्र अप्सरा वपुः नाम्ना, ऋषीन् विक्षेपयितुं स्वबलस्य गर्वेन पूर्णा, उवाच — 'अद्य अहं तस्य ऋषेः निवासस्थानं गमिष्यामि।' कामदेवस्य सहायतया, यस्य बाणाः रतिरससिक्ताः, अद्य अहं तं इन्द्रियजयिनं ऋषिं वशीकरिष्यामि। ब्रह्मा वा जनार्दनः वा नीलकण्ठः अपि वा, अद्य अहं तान् अपि कामबाणैः विद्धान् करिष्यामि। इत्युक्त्वा वपुः हिमवत्पर्वतं गत्वा, तस्य तपस्विनः आश्रमं प्राप्तवती, यत्र तस्य तपस्याः प्रभावेन मृगाः अपि शान्ताः आसन्। यत्र स महान् ऋषिः निवसति, कोकिलस्य गीतमधुर्यमिव, तत्र सा उत्तमा अप्सरा, किञ्चित् दूरस्थिता, गीतं आरभत। तस्य गीतध्वनिं श्रुत्वा, ऋषिः विस्मितचित्तः, तां सुन्दरमुखीं कन्यां यत्र तिष्ठति तत्र अगच्छत्। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, ऋषिः मनः संयम्य, आगन्तुकविघ्नाय तस्याः आगमनं ज्ञात्वा, क्रोधेन कोपेन च पूर्णः अभवत्। ततः स महान् तपस्वी ऋषिः तस्यै वचनं अब्रवीत्। 'त्वं, दिव्यचारी, गर्वितचित्ता, मम तपस्याः विघ्नाय आगता, दुःखं मे उत्पादितवती। अतः, मम क्रोधदोषात्, त्वं पक्षिणां जातौ षोडशवर्षाणि जन्म प्राप्स्यसि, मूढे। स्वस्वरूपं त्यक्त्वा, पक्षिरूपं धारयित्वा, त्वं चत्वारः पुत्रान् जनिष्यसि, अधमाप्सरे। तेषु सुखं न लब्ध्वा, अस्मिन् परीक्षायां शुद्धा भूत्वा, पुनः दिव्यस्थानं प्राप्स्यसि; प्रत्युत्तरं न वदितव्या।' एवं ताम् असह्यं शापं दत्त्वा, क्रोधात् रक्तलोचनः स ऋषिः तत्रत्यां कम्पमानां गर्वितां त्यक्त्वा, ताम् च, उद्विग्नचित्तां तरङ्गितनद्याः तरङ्गमिव, पक्षिणां जातौ गुणसम्पन्नां जन्म प्रापयामास। त्रेतायां काले एकः राजर्षिः हरिश्चन्द्रः नाम्ना आसीत्, पृथिव्याः अधिपः, यस्य कीर्तिः धर्मनिष्ठा दीप्तिमती आसीत्। तस्य शासनकाले न दुर्भिक्षं, न रोगः, न अकालमृत्युः, न च जनाः अधर्मे प्रवृत्ताः। न च धनबलतपसां मदः, न च स्त्रियः अयौवनप्राप्तः जाताः। एकदा स वीर्यवान् राजा, मृगं वनं अन्विष्य, पुनः पुनः स्त्रीणां 'रक्ष' इति शब्दं श्रुत्वा। मृगं त्यक्त्वा, राजा उवाच — 'माऽभैः। मम राज्ये केन अधर्मः कृतः?' तेषां शब्दान्वेषणाय राजा गतः, विघ्नकारणं तीव्रं भूतं अपश्यत्, यः चिन्तयितुं आरब्धवान्। 'एष विश्वामित्रः, अतुल्यतपः बलसम्पन्नः, व्रतैः देवैः प्राप्तं ज्ञानं साधयति। स धैर्यशमसंयमैर् तद् प्राप्तुम् यतते, ताः भीता स्त्रियः क्रन्दन्ति — किं कर्तव्यं?' शक्तिमान् कौशिकः अश्वैः रक्षितः, वयं दुर्बलाः; भीता स्त्रियः क्रन्दन्ति, पारं गन्तुं असम्भवम्। अथवा राजा आगतः, 'माऽभैः' इति पुनः पुनः उवाच; शीघ्रं तं प्रविश्य, यद् इच्छामि तत् साधयिष्यामि। एवं चिन्तयित्वा, तीव्रविघ्नाधिपः राजं प्रविश्य, क्रोधात् राजा वचनं उवाच। 'कः एष दुष्टः, वस्त्रान्ते अग्निं दहन्, बलतेजसा दीप्तः, मम उपस्थिते?' 'अद्य मम धनुष्बाणैः, यः सर्वदिक् प्रकाशयति, स दीर्घनिद्रां गमिष्यति, शरीरं भग्नम्।' राजवचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः क्रुद्धः अभवत्; ऋषेः क्रोधात्, तद् ज्ञानं क्षणेन नष्टम्। राजा विश्वामित्रं तपस्सम्पदं दृष्ट्वा, महान् भीतः, अश्वत्थपत्रमिव कम्पितः। ऋषिः 'त्वं दुष्टः' इति उक्त्वा स्थितः, राजा विनयेन नमस्कृत्य उवाच। 'भगवन्, एष धर्मः, न दोषः; मम स्वधर्मनिष्ठस्य क्रोधं न कुर्यात्। राजा धर्मविज्ञः दानं रक्षणं च कुर्यात्, धनुष्मान् धर्मानुसारं युद्धं कुर्यात्।' विश्वामित्रः उवाच — 'कस्मै दानं दीयते? कः रक्षितव्यः? केन युद्धं कर्तव्यम्, राजन्? शीघ्रं वद, यदि अधर्मात् भीः अस्ति।' हरिश्चन्द्रः उवाच — 'श्रेष्ठब्राह्मणेभ्यः, दरिद्रेषु च दानं दीयते। भीतः सदा रक्षितव्यः, चौरैः युद्धं कर्तव्यम्।' विश्वामित्रः उवाच — 'यदि त्वं धर्मपालकः राजा, अहं ब्राह्मणः कर्म कर्तुम् इच्छामि, तर्हि यद् यज्ञदानं इच्छामि तत् दत्तव्यं।' पक्षिणः ऊचुः — राजस्य वचनं श्रुत्वा, हर्षपूर्णहृदयः, पुनः कौशिकं प्रति वदति। 'ब्रूहि, भगवन्, यद् इच्छसि, निर्भयम्। तत् दत्तम् एव, यदि दुष्करम् अपि।' 'स्वर्णं, रत्नं, पुत्रः, पत्नी, शरीरम्, प्राणः, राज्यं, नगरम्, वित्तम् — यद् इच्छसि।' विश्वामित्रः उवाच — 'राजन्, तव दानं स्वीकृतम्। प्रथमं राजसूययज्ञदानं देहि।' राजा उवाच — 'ब्राह्मण, अहं तत्तद् दास्यामि। वरे, द्विजश्रेष्ठ, यत् यज्ञदानं इच्छसि तद् वृणु।' एवं कथा श्लोकानुसारं प्रवहति।