क्षमा महिमा का! दानस्य महाफलम्! तेन हि हरिश्चन्द्रः इह आगत्य इन्द्रपुरीपतित्वं प्राप्तवान्। पक्षिणः अवदन्—एतानि सर्वाणि हरिश्चन्द्रस्य कर्माणि तव उक्तानि। अधुना, मुनिश्रेष्ठ, शेषकथां शृणु। राजसूयस्य फलम्, पृथिवीनाशहेतुः, महायुद्धं च यद् आडिबकसंघाताख्यम्—एतानि फलं श्रोतव्यम्। पक्षिणः पुनरूचुः—यदा हरिश्चन्द्रः राज्यच्युतः सन् देवानां निकेतनं गतः, तदा तस्य प्रसिद्धः पुरोहितः जलनिवासात् निर्गतः। वसिष्ठः महर्षिः द्वादशवर्षाणि गङ्गातटे वसन्, विश्वामित्रकृत्यम् अखिलं श्रुतवान्। सः दानशीलस्य नृपतेः हरिश्चन्द्रस्य विनाशम्, चाण्डालैः सह संगमम्, भार्यापुत्रविक्रयम् च श्रुतवान्। तदाकर्ण्य, सुदैववान् राजा तुष्टः अभवत्, तेजस्वी तु वसिष्ठः विश्वामित्रे क्रुद्धः अभवत्। वसिष्ठः उवाच—मम शतपुत्राः विश्वामित्रेण हताः, तथापि तावत् मे कोपः नासीत् यावत् अद्य। यदा धर्मनिष्ठः, महात्मा, देवब्राह्मणपूजनरतः राजा राज्यच्युतः इति श्रुतम्, सत्यप्रियः, शान्तः, शत्रुष्वपि अनसूयकः, निष्पापः, धर्मिष्ठः, जाग्रतः, जितेन्द्रियः सः राजा भार्याभिः, सेवकैः, पुत्रैः सह नीचताम् नीतः, राज्यात् बहिर्भूतः, तेन पुनः पुनः तिरस्कृतः। तस्मात् सः पापकृत्, ब्राह्मणद्वेषी, मया शापहतः, बुद्धिमद्भिः अपवर्जितः, बकत्वं गमिष्यति। पक्षिणः ऊचुः—तं शापं श्रुत्वा महाबलः विश्वामित्रः कौशिकः अपि प्रत्यशापयत्—‘त्वं अपि बकः भविष्यसि’ इति। एवं परस्परशापेन तौ महातेजस्विनौ—वसिष्ठः च कौशिकः च—तिर्यग्वपुषि स्थितौ। अन्यदेहगौ तौ अनन्तवीर्यौ, महाक्रोधाविष्टौ, पराक्रमवीर्यौ, घोरं युद्धं कृतवन्तौ। बकः द्विसहस्रयोजनायामः, हंसः तु त्रिसप्तत्यधिकत्रिसहस्रयोजनायामः आसीत्। तयोः पक्षप्रहारैः सर्वभूतानि भीतिम् अगच्छन्। बकः पिङ्गलोक्षणः, पक्षा कम्पयन्, हंसं ताडयामास; हंसः उन्नतग्रीवः, पादाभ्यां बकं ताडयामास। तयोः पक्षवेगेन गिरीन् भूमौ पतन्तः, तैः घातैः पृथिवी कम्पिता। कम्पितायां पृथिव्यां समुद्राः उद्वेल्लितजलाः अभवन्, सा च एका दिशं नत्वा पातालगमनाय सज्जा अभवत्। केचित् पतितगिरिभिः, केचित् समुद्रजलैः, केचित् पृथिवीकम्पनात् नष्टाः। एवं सर्वं भयभीतं, मृतवत्, विमूढवत् अभवत्; लोकव्यवस्था विक्षिप्ता, पृथिवी मण्डलम् अपि विपर्यस्तम्। ‘हा पुत्र! हा प्रिये! हा शिशो, पलायस्व, म्रियाम्यहम्! हा प्रिये! हा वल्लभे! गिरिः पतति, शीघ्रं धाव’—इति जनाः विलपन्ति स्म। एवं जगति संकुले, भयाकुलायाम्, सर्वैः देवैः परिवृते, ब्रह्मा प्रजापतिः समागतः। सः लोकनाथः तौ उभौ क्रुद्धतमौ उवाच—‘युद्धं त्यजतम्, लोकाः स्वशान्तिं प्राप्नुयुः’ इति। ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वापि, तावुभौ कोपसंरक्तचित्तौ, युद्धं न निरस्तवन्तौ। तदा ब्रह्मा लोकविनाशं दृष्ट्वा, लोकहितकाम्यया, तयोः वैरभावं व्यपनीय, प्रीतिं समाविशत्। ततः प्रजापतिः तौ पूर्वदेहस्थौ दृष्ट्वा उवाच—‘वसिष्ठ कौशिकौ, तमोगत्यात् विमुक्तौ। विरम, वसिष्ठ, विरम, कौशिक—तमोवशात् एतादृशं युद्धं कृतवन्तौ। एष युद्धः हरिश्चन्द्रस्य राजसूयस्य फलम्; भवद्विवादात् पृथिवीनाशः जायते। न च, कौशिकश्रेष्ठ, सः राजा किञ्चिद् अपराधं कृतवान्; सः स्वर्गप्राप्तिसाधनस्थितः, न तु पापकर्मा। द्वौ अपि कामक्रोधवशात् तपोविघ्नकरौ जातौ; त्यजतम्, शुभं भवतु, ब्रह्मणः महाशक्तिः’ इति। एवं ब्रह्मणः वचनेन तौ लज्जितौ, परस्परं स्नेहेन क्षमित्वा आलिङ्गनं कृतवन्तौ। ततः देवैः पूजितः ब्रह्मा स्वलोकं गतः; वसिष्ठः स्वस्थानं, कौशिकः अपि स्वाश्रयं गतः। यः कश्चन मनुष्यः आडिबकयुद्धं हरिश्चन्द्रकथां वा पठति, वा सम्यक् शृणोति, तस्य पापक्षयः स्यात्, तस्य कस्यचित् कार्यस्य विघ्नः न भविष्यति। पञ्चदशोऽध्यायः। यमकिङ्करः उवाच—यदि द्विजातिः पतितात् किञ्चिद् गृह्णाति, गर्दभत्वं प्राप्नोति; नर्कात् विमुक्तः पतितयजमानः कृमित्वं प्राप्नोति। द्विजातिः गुरौ अपराधं कृत्वा श्वा भवति; गुरुपत्नीं वा तस्य द्रव्यम् मनसा इच्छन्, नात्र संशयः। यो जन्तुः मातरं पितरं च निन्दति, सः गर्दभत्वं प्राप्नोति; तयोः तिरस्कारकृत् शारिकत्वं प्राप्नोति। भ्रातुः भार्यां निन्दन् कपोतत्वं प्राप्नोति; तस्य हिंसकृत् कूर्मत्वं प्राप्नोति।