इत्युक्त्वा त्रिलोकाधिपतिः इन्द्रः धर्मेण सह गाधिसुतेन विश्वामित्रेण च हृदयेन तुष्टिम् अयाचत्। ततः ते पृथिवीं विहाय दिव्यान् विमानशिखरेषु बद्धाः स्वर्गलोकं जग्मुः, अयोध्यावासिनः जनान् संबोध्य, “स्वर्गं आरोहत” इति उक्तवन्तः। इन्द्रवचनं श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः प्रमुदितचित्तः रोहिताश्वं राज्ञे समानीय ददौ। तत्र शोभनायाम् अयोध्यायां दिव्ये नगरे, देवैः, ऋषिभिः, सिद्धैः सह कुमारं नृपतित्वे अभिषिच्य, नराधिपतिं चकार। ततः सर्वे जनाः, राजा सहिताः, हृष्टाः, समृद्धाः, स्वमित्रपुत्रदासदारैः सह स्वर्गं जग्मुः। प्रत्येकपदे, विमानात् विमानं प्रति आरोहन्तः, महती प्रमोदावस्था जाताऽभूत्, हरिश्चन्द्रोऽपि राजा तत्रैव। तैः विमानैः अनुपमं ऐश्वर्यं प्राप्य, स राजा नगरे प्राकारपरिखाभिः युक्तानि निवेशनानि स्थापयामास। तदा तस्य सौभाग्यं दृष्ट्वा, महात्मा दैत्यगुरुः भगवाञ् उशना, सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्, इमं श्लोकं प्रोवाच— “न कश्चन, न भविष्यति च, हरिश्चन्द्रसमो नृपः। यः शृणोति एतदाख्यानं, स्वदुःखार्तः, स महान् सुखं प्राप्नुयात्। स्वर्गकामः स्वर्गं प्राप्नोति, पुत्रकामः पुत्रम्, भार्याकामः भार्यां, राज्यकामः च राज्यं लभते। अहो क्षमायाः महिमा! अहो दानस्य महाफलम्! येन हरिश्चन्द्रः अत्र आगत्य, इन्द्रपुरीराज्यं प्राप्तवान्।” एवं सर्वं हरिश्चन्द्रस्य चरितं कथितं भवता। अधुना, मुनिश्रेष्ठ, इतरेषां कथा-शेषं शृणु। राजसूयस्य फलम्, पृथिव्याः नाशकारणं, आदिबकनाम युद्धं च, तत्र श्रोतव्यानि फलानि सन्ति। हरिश्चन्द्रः राज्यच्युतः सन्, देवानां निकेतनं गतः, तदा यशस्वी पुरोहितः जलनिवासात् निर्गतः। वसिष्ठः मुनिः, गङ्गातीरे द्वादशवर्षं वसन्, विश्वामित्रकृतं सर्वं श्रुतवान्। हरिश्चन्द्रस्य नाशं, तस्य सुतदासदारसहितस्य चाण्डालसंयोगं, भार्यापुत्रविक्रयम् अपि श्रुतवान्। एतद् श्रुत्वा, स राजा महाभागः तुष्टः, तेजस्वी मुनिः तु विश्वामित्रे प्रति कोपम् आजगाम। वसिष्ठः उवाच— “मम शतपुत्राः विश्वामित्रेण हताः, तथापि तदा मम कोपः नासीत् यथा अद्य। एतेन धर्मात्मना, महात्मना, देवब्राह्मणपूजकेन, सत्येन, शान्तेन, निरस्वेन, निष्पापेन, धर्मिष्ठेन, जाग्रता, आत्मसंयमेन च, राज्यं हृतम्। स राजा भार्यादासपुत्रैः सह अधमां गतिं नीतः, स राजा तेन बहुशः अपमानितः। तस्मात्, स पापकर्मा, ब्राह्मणद्वेषी, बुद्धिमद्भिः निन्दितः, मम शापेन क्रौञ्चः भविष्यति।” एतच्छ्रुत्वा, महाबलः कौशिकः विश्वामित्रः अपि प्रत्यशापयत्— “त्वं अपि बकः भविष्यसि” इति। एवं परस्परशापेन तौ तेजस्विनौ— वसिष्ठविश्वामित्रौ— पशुयोनिं प्राप्तवन्तौ। अन्यशरीरगौ सन्तौ, अनन्तवीर्यौ, क्रोधात् परस्परं महाभयंकारं युद्धं कृतवन्तौ, महाबलवीर्यं दर्शयन्तौ। बकः द्विसहस्रयोजनप्रमाणः, क्रौञ्चः त्रिसप्तत्यधिकत्रिसहस्रयोजनः आसीत्। तौ पक्षा प्रहरन्तौ, सर्वभूतानां भीतिं जनयन्तौ, परस्परं निर्घातयामासतुः। क्रौञ्चः रक्तलोचनः पक्षा कम्पयन् आघातं दत्तवान्; बकः ऊर्ध्वग्रीवः पादाभ्यां क्रौञ्चं ताडितवान्। तयोः पक्षवातेन पर्वताः भूमौ पतिताः; पर्वतपातेन भूमिः कम्पिता। भूमिकम्पनात् समुद्रजलानि उत्क्षिप्तानि, सा च पृथिवी एकदेशे लीनवती, अधःपतने प्रवृत्ता। केचित् पर्वतपातेन, केचित् समुद्रजलप्रवाहेन, केचित् भूमिकम्पनात् नष्टाः। एवं सर्वं जगत् भीतं, मृग्यम्, भ्रमितं च अभवत्; जगत् महता संकुलतया व्याप्तम्, भूमण्डलं व्यत्यस्तम् अभवत्। “हा पुत्र! हा प्रिये! हे बालक, धाव, मम विनाशः समीपः! हा प्रिये! हा प्रियतमे! पर्वतः पतति— शीघ्रं धाव” इति जनाः प्रलपन्ति स्म। एवं जगति संकुले, भीतवति, सर्वैः देवैः परिवृतः, ब्रह्मा प्रजापतिः आगतः। स जगतां स्वामी तौ उभौ कोपसमन्वितौ उवाच— “युवां युद्धं त्यजतम्, लोकाः स्वशान्तिं प्राप्नुयुः” इति। ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा अपि, ताव् उभौ कोपसम्भ्रान्तचित्तौ, युद्धं न त्यक्तवन्तौ। तदा ब्रह्मा, लोकनाशं दृष्ट्वा, लोकहितकाम्यया, तयोः विरोधभावं निवारितवान्। ततः प्रजापतिः, तौ पूर्वशरीरस्थौ दृष्ट्वा, उवाच— “वसिष्ठ कौशिक च, युवां तमोमुक्तौ अभवताम्। विरम, वसिष्ठ, त्वम् अपि कौशिक महाभाग; तमसा प्रेरितौ युवां युद्धं अकरोताम्। अयं विवादः हरिश्चन्द्रस्य राजसूयस्य परिणामः; युवयोः कलहेन पृथिवीनाशः जातः” इति। एवं हरिश्चन्द्रस्य दिव्यकर्माणि, वसिष्ठविश्वामित्रयोः परस्परशापादिकं, सर्वं भगवदनुग्रहेण सम्पन्नमिति कथा प्रवहति।