मार्कण्डेयपुराणम्

हरिश्चन्द्रः नम्रभावेन, इन्द्रस्य प्रसादप्रभासितमुखः, देवानां नाथं प्रणम्य उवाच—"एतन्मम वचः, हे देवाधिप, त्वया कृपया श्रोतव्यम्। मम कारणेन शोकसागरमग्नचित्ताः कोसलनगरवासिनः तत्रैव स्थिताः; अहं कथं तान् त्यक्त्वा स्वर्गं गच्छेयम्? ब्रह्महत्यागुरुहत्यागवधूवधगोहत्या वा—भक्तजनपरित्यागः एतेषां महापातकानां तुल्यं पापं शास्त्रेण कथितम्। निष्पापं भक्तं सेवकं त्यक्त्वा स्वर्गसुखलाभः सुलभः स्यात्, किन्तु अहं निहितं न पश्यामि नास्मिन्लोके न परत्र; अतः, हे इन्द्र, त्वं मया विना स्वर्गं गच्छ। यदि एते मया सह स्वर्गं गच्छेयुः, तर्हि अहम् अपि गच्छेयम्; न अन्यथा, तेभ्यः सहैव नरकं गच्छेयम्।" तदा इन्द्रः उवाच—"एषां पुण्यपापानि पृथग्विधानि; कथं यूयं समूहेन स्वर्गं पुनरावाप्स्यथ?" हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—"हे शक्र, राजा प्रजाशक्त्या राज्यं भुङ्क्ते, महायज्ञान् ददाति, दानानि च करोति। अहं अपि एषां शक्त्या एतानि सर्वाणि कृतवान्; न अहं स्वर्गलोभेन स्वजनान् त्यक्ष्यामि। अतः, हे देवेश, मया यानि दानयज्ञजपादीनि शुभकर्माणि कृतानि, तानि सर्वाणि अस्माभिः सह स्यु:। मम कृतानां कर्मणां फलं यद् बहुकल्पोपभोग्यं, तत् भवतः प्रसादेन अस्माभिः एकस्मिन्नहनि लभ्यताम्।" एवं हरिश्चन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा, "एवं भवतु" इति उक्त्वा, त्रैलोक्यनाथः इन्द्रः धर्मेण सह गाधिसुतेन विश्वामित्रेण च हृष्टचित्तः बभूव। ततः ते भूमेः स्वर्गलोकं याताः, विमानशिखरैः बद्धाः, अयोध्यावासिनः जनान् उचुः—"स्वर्गं आरोहत।" इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः, महातपाः, हर्षेण रोहिताश्वं राज्ञे अनयत्। अयोध्यायाम् रम्ये पुरीमध्ये, देवर्षिसिद्धैः सहितः, तं युवराजं नराधिपं अभिषिच्य स्थापयामास। ततः राजा सह सर्वैः प्रजाजनैः, हृष्टैः, समृद्धैः, बान्धवैः, पुत्रैः, सेवकैः, भार्याभिः च, स्वर्गं जग्मुः। प्रतिपदं विमानात् विमानं आरोहन्तः, जनाः प्रमोदं प्रापुः; हरिश्चन्द्रः अपि स्वयम्। विमानैः अनुपमां समृद्धिं प्राप्य, स राजा स्वर्गपुरीमध्ये प्राकारतोरणयुतानि गृहाणि स्थापयामास। तदा तस्य समृद्धिं दृष्ट्वा, महात्मा, दैत्याचार्यः, सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्, शुक्राचार्यः, काव्यं श्लोकमुदाहरत्—"न ह्यस्ति न भविष्यति च राजा हरिश्चन्द्रसमः; यः शृणोति एतदाख्यानं, स्वदुःखदग्धः, स महद् सुखं प्राप्नुयात्।" स्वर्गकामः स्वर्गं लभते, पुत्रकामः पुत्रं, भार्यकामः भार्यां, राज्यकामः राज्यं। अहो धैर्यस्य महिमा! अहो दानस्य महाफलम्! येन हरिश्चन्द्रः अत्रागत्य, इन्द्रपुरीपतित्वं प्राप।" खगाः पुनरूचुः—"एतद् सर्वं हरिश्चन्द्रकृतं कर्मोक्तम्; अधुना, हे मुनिश्रेष्ठ, शेषं आख्यानं शृणु। राजसूयस्य फलम्, भूमिनाशहेतुः, आडिबकाख्यायुद्धं च—एतानि श्रोतव्यानि।" हरिश्चन्द्रस्य राज्यच्युतौ स्वर्गगमने च, तदा तस्य पुरोहितः सलिलनिवेशनात् निर्गतः। वसिष्ठः मुनिः, गङ्गातीरे द्वादशवर्षाणि स्थित्वा, विश्वामित्रकृतं सर्वं शुश्राव। हरिश्चन्द्रस्य नाशं, सुदानस्य, चाण्डालसंयोगं, भार्यापुत्रविक्रयम् अपि शुश्राव। एतच्च श्रुत्वा, स भाग्यशालि राजा तुष्टः, किन्तु तेजस्वी मुनिः विश्वामित्रे कोपं जगाम। वसिष्ठः उवाच—"मम शतं पुत्राः विश्वामित्रेण हताः, तथापि तावत्कोपो नासीत् यावत् अद्य। यः धर्मात्मा राजा, देवब्राह्मणपूजनरतः, सत्यशीलः, शान्तः, शत्रुष्वपि अनसूयकः, पापरहितः, धर्मिष्ठः, जाग्रतः, जितेन्द्रियः, स भार्याभिः, सेवकैः, पुत्रैः सह, अधमावस्थां नीतः, तेन राज्यात् निष्कासितः, पुनःपुनः तिरस्कृतः। अतः, स पापात्मा, ब्राह्मणद्वेषी, पण्डितैर्निपातितः, मम शापेन पतितः, बकत्वं गमिष्यति।" खगाः ऊचुः—"एवं शप्त्वा, बलशालि कौशिकवंशजः विश्वामित्रः अपि प्रत्यशप्त्वा, 'त्वं अपि बकः भविष्यसि' इति उक्तवान्। एवं परस्परं शप्त्वा, तौ तेजस्विनौ वसिष्ठविश्वामित्रौ पशुभावमागतौ। अन्यदेहगौ तौ अनन्तवीर्यौ, महाक्रोधसमन्वितौ, महाबलं पराक्रमं च प्रदर्शयन्तौ, घोरं युद्धं चक्रतुः। बकः द्विसहस्रयोजनविस्तीर्णः, हंसः तु त्रिसप्तत्यधिकत्रिसहस्रयोजनः। तौ बलिनौ, पक्षाघातैः परस्परं ताडयन्तौ, सर्वाणि भूतानि भयाकुलानि चक्रतुः। हंसः रक्तलोचनः, पक्षविक्षेपेण ताडयन्, बकः उन्नतानिकं कृत्वा, पादाभ्यां हंसं ताडयामास। तयोः पक्षवातेन पर्वतान् भूमौ पतिताः; पर्वतपातेन पृथिवी कम्पिता। कम्पमानायां पृथिव्यां, समुद्राः उदधयः ऊर्ध्वजलाः अभवन्; सा पृथिवी एकदिक्प्रवृत्ता, अधःपतितुं सज्जा बभूव।