राजा हरिश्चन्द्रः स्वकृतैः सुकृतैः स्वपत्नीपुत्रसहितः स्वर्गारोहणाय निमन्त्रितः, तेन दुर्लभं फलमपरैः दुःसाध्यं स्वयमेव प्राप्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे देवानां सभायां स्थितेन देवेन्द्रेण दिवः प्रस्वेद्य मृत्युघ्नं सुधावर्षं स्रावितम्। पुष्पवृष्टिः समभवत्, दिव्यदुन्दुभीनां शब्दः प्रादुरभूत्, देवसंघः तत्रैव सभायाम् आनन्देन स्थितः। ततः स महात्मनः राज्ञः पुत्रः, कोमलाङ्गः, आरोग्यसम्पन्नः, विशुद्धेन्द्रियमानसः, उत्थितः। तदा हरिश्चन्द्रः दिव्यमाल्यवसनाभरणैः भूषितः, तेजसा दीप्तः, स्वपत्नीपुत्राभ्यां सह तं पुत्रं समालिङ्ग्य, परममुदितः अभवत्। तस्य हृदयं पूर्णसन्तोषेण, परमसुखेन च पूरितम्; तदा इन्द्रः पुनः तं सम्बोधितवान्—"स्वपत्नीपुत्रसहितः त्वं परमं श्रेयः प्राप्स्यसि; स्वकर्मफलैः स्वर्गमारोह," इति। हरिश्चन्द्रः प्रह्वेण वदनप्रकाशेन इन्द्रं प्रणम्य उक्तवान्—"देवेश, त्वया अनुमतः अपि, स्वामिसेवायाः ऋणं निर्वर्त्य एव अहं स्वर्गं न गच्छामि।" धर्मः तदा प्राह—"स्वशक्त्या तव भाव्यदुःखं ज्ञात्वा, स्वयमेव त्वां चाण्डालावस्थां प्रापयित्वा, तां च चलतां दर्शितवान्।" इन्द्रः पुनरुवाच—"हरिश्चन्द्र, पृथिव्यां येन सर्वैः काम्यते तं पुण्यलोकं पुण्यकर्मभिः प्राप्य, त्वं स्वर्गमारोह।" हरिश्चन्द्रः पुनरुवाच—"देवेश, त्वत्प्रसादप्रभासितवदनः, मम विनयेनोक्तं वाक्यं शृणु। कोसलनगरे जनाः मयि दुःखार्णवे मग्नाः, तान् परित्यज्य अहं कथं स्वर्गं गच्छेयम्? ब्रह्महत्या, गुरुवधः, गोवधः, स्त्रीवधः—एतेषां समं भगवद्भक्तपरित्यागः महापातकं स्मृतम्। निष्कलुषं भक्तं सेवकं परित्यज्य स्वर्गसुखं लभ्यते, परं नास्मिन्लोके न परत्र हितमपश्यामि; तस्मात्, इन्द्र, त्वं विना मया स्वर्गं गच्छ। यदि ते मया सह स्वर्गं गच्छेयुः, तर्हि अहमपि यास्यामि; अन्यथा तैः सह अपि नरकं गच्छेयम्।" इन्द्रः अवदत्—"तेषां पुण्यपापानि पृथक्, कथं यूयं समूहम् अपि स्वर्गं पुनः प्राप्स्यथ?" हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—"शक्र, प्रजाशक्त्या नृपः राज्यं भोक्ते, महायज्ञान् ददाति, दानानि च करोति। एतत्सर्वं प्रजाशक्त्या मया कृतम्; स्वर्गलाभकामनया अहं हितकारिणः प्रजाः न परित्यक्ष्यामि। तस्मात्, देवेश, यानि यानि पुण्यकर्माणि मया कृतानि—दानयज्ञानुष्ठानपाठादीनि, सर्वाणि तानि अस्माभिः सह स्यु:। मम कर्मफलम्, यत् बहुषु कल्पेषु भोक्तव्यं, तद् भवतः प्रसादेन एकस्मिन्नहनि लभ्यताम्।" एवं हरिश्चन्द्रवचनेन तृप्तः त्रैलोक्यनाथः इन्द्रः, धर्मः, गाधिसुतः विश्वामित्रश्च प्रसन्नहृदयाः अभवन्। ततो भूमेः स्वर्गलोकं विमानशिखरैः बध्नन्तः, अयोध्यावासिनः जनान् सम्बोधितवन्तः—"स्वर्गमारोहत।" इन्द्रवचनं श्रुत्वा, हृष्टः महातपाः विश्वामित्रः रोहिताश्वं राज्ञे समानीतवान्। अयोध्यायां रम्ये नगरे, देवर्षिसिद्धसंघैः सह, रोहिताश्वं नरपतिं अभिषिच्य, तं नृपं स्थापयामास। ततः सर्वे जनाः, राजा च, हृष्टाः, समृद्धाः, स्वमित्रपुत्रदासपत्नीभिः सह, स्वर्गमारोहन्। प्रत्येकपदे विमानात् विमानं आरोहन्तः, परममुदिता अभवन्, राजा हरिश्चन्द्रः अपि तत्रैव। विमानैः अतुल्यसमृद्धिं प्राप्य, स राजा नगरे गृहान् स्थापयामास, प्राकारपरिखाभिः परिवृतान्। तदा तस्य समृद्धिं दृष्ट्वा, महायशाः, दैत्याचार्यः, वेदवेद्यार्थविद्, उशना नाम शुक्राचार्यः, इदं श्लोकमुवाच— "न कदापि न भविष्यति च हरिश्चन्द्रसमो नृपः। यः एतद्वृत्तान्तं शृणोति, स्वक्लेशपीडितः, स महत्सुखं प्राप्नोति। स्वर्गकामः स्वर्गं लभते, पुत्रकामः पुत्रं लभते, पत्नीकामः पत्नीं लभते, राज्यकामः राज्यं लभते। अहो धैर्यस्य महत्त्वम्! अहो दानस्य महाफलम्! येन हरिश्चन्द्रः इह आगत्य, इन्द्रपुरीराज्यम् अवाप्तवान्।" खगाः ऊचुः—"एतत् सर्वं हरिश्चन्द्रस्य चरितं श्रुतं भवता। अधुना, मुने, शेषं कथयिष्यामि।" "राजसूयस्य फलम्, पृथिवीविनाशहेतुः, महायुद्धं च, आडिबकाख्यं संग्रामं—एतानि श्रोतव्यानि।" खगाः ऊचुः—"यदा हरिश्चन्द्रः राज्यहीनः सन्, स्वर्गं गतः, तदा तस्य पुरोहितः जलनिवेशात् निर्गतः। वसिष्ठः मुनिः, द्वादशवर्षाणि गङ्गातटे स्थित्वा, विश्वामित्रकृतं सर्वं श्रुतवान्। दानशीलस्य हरिश्चन्द्रस्य पतनं, चाण्डालैः सह वासः, पत्नीपुत्रविक्रयश्च श्रुतः। एतत् श्रुत्वा, स राजा महाभागः तुष्टः, किन्तु तेजस्वी वसिष्ठः विश्वामित्रे कोपं जगाम। वसिष्ठः उवाच—"मम शतपुत्राः विश्वामित्रेण हताः, तथापि तावत्क्रोधो नासीत् यावत् अद्य मम जातः। यदा एष धर्मात्मा, देवादिब्राह्मणपूजनरतः, राज्यच्युतः श्रुतः, तदा मम कोपः महती जातः। स च सत्यवादी, शान्तः, शत्रुष्वपि अमत्सरी, निष्पापः, धर्मज्ञः, जागरूकः, आत्मसंयमी च आसीत्।