राजर्षेः दुःखभारं न सहमाना सा रानी तं प्रति उवाच— “अहं अपि, राजर्षे, अद्य त्वया सह दीप्ते अग्नौ प्रवेक्ष्यामि, दुःखस्य भारं न सहमाना।” ततः पक्षिणः ऊचुः— “शवस्थानं कृत्वा स राजा पुत्रं तत्र स्थाप्य, भार्यया सह हस्तयुगलं कृत्वा तिष्ठति, नम्रचित्तः।” स तु राजा हृदयगुहायां वसन्तं परमात्मानं नारायणं हरिं, देवाधिदेवं वासुदेवं, आद्यन्तरहितं ब्रह्म, पीताम्बरधारिणं श्रीकृष्णं, शुभलक्षणं चिन्तयन् स्थितः। एवं तस्य ध्यानं कुर्वतः सर्वे देवाः सह इन्द्रेण, धर्मं पुरतः कृत्वा, शीघ्रं आगच्छन्। आगत्य ते सर्वे ऊचुः— “राजन्, शृणु, प्रभो! अत्र स्वयं पितामहः, अत्र च धर्मः साक्षात् उपस्थितः।” साध्या, विश्वेदेवाः, मरुतः, लोकपालाः स्वैः वाहनैः, नागाः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, रुद्राः, अश्विनौ च— बहवः अन्ये अपि तत्रासन्, तेषु च विश्वामित्रः अपि, यः त्रैलोक्येन सख्यं कर्तुं न शशाक। अधुना स विश्वामित्रः त्वया सह सख्यं कर्तुम् इच्छति; ततः धर्मः, इन्द्रः, गाधिसुतः च आगच्छन्। धर्मः उवाच— “मा प्रमद, राजन्! अहं धर्मः तव क्षान्त्या, दमेन, सत्येन, अन्यैश्च गुणैः तुष्टः सन्नागतम्।” इन्द्रः उवाच— “हरिश्चन्द्र, महाभाग! अहं शक्रः त्वाम् आगतः; त्वं भार्यया पुत्रेण च नित्यलोकान् विजितवान्।” “स्वकृतैः कर्मभिः त्वं, राजन्, भार्यया पुत्रेण च सह, स्वर्गं गच्छ—यत् अन्यैः दुःसाध्यं तत् त्वया प्राप्तम्।” ततः इन्द्रः, देवानां मध्ये उपविष्टः, दिवः अमृतवृष्टिं मुमोच, या मृत्युम् अपाकरोत्। पुष्पवृष्टिः अभवत्, दिव्यदुन्दुभीनां निनादः च, देवसमाजः तत्र सभायाम् उल्लसितः। ततः स महात्मनः राज्ञः पुत्रः उत्तिष्ठन्, सुकुमारशरीरः, आरोग्यसम्पन्नः, इन्द्रियमनःप्रसन्नः च अभवत्। ततः हरिश्चन्द्रः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारी, तेजसा दीप्तः, भार्यया सह पुत्रं समालिङ्ग्य तत्रैव तुष्टचित्तः, परमानन्दपूर्णः अभवत्; तदा इन्द्रः पुनः उवाच। “स्वकृतैः पुण्यैः, भार्यया पुत्रेण च सह, परमं श्रेयः प्राप्स्यसि; महाभाग, स्वकर्मफलात् स्वर्गं आरोह।” हरिश्चन्द्रः उवाच— “देवेश, त्वया अनुमतः अपि, स्वामिनं चाण्डालं अननुज्ञाय, न अहं देवानां सदा निवासं गमिष्यामि।” धर्मः उवाच— “स्वशक्त्या तव भाव्यं दुःखं ज्ञात्वा, अहमेव त्वां चाण्डालतां नीतवान्, तां च चपलतां दर्शितवान्।” इन्द्रः उवाच— “हरिश्चन्द्र, तेन पुण्येन यः लोकेषु काम्यते, तं धर्मलोकं गच्छ।” हरिश्चन्द्रः उवाच— “देवेश, नमस्ते! मम वचः शृणु, त्वत्प्रसादप्रभया प्रकाशितमुखेन नम्रया बुद्ध्या उक्तम्। कोसलनगरनिवासिनः मयि दुःखदग्धचित्ताः तत्रैव स्थिताः; कथं अहं तान् विहाय अद्य स्वर्गं गच्छेयम्?” “ब्राह्मणवधं, गुरुवधं, गोवधं, स्त्रीवधं च—भक्तपरित्यागः एतेषां तुल्यः महापातकः इति श्रूयते। निर्दोषं भक्तं सेवमानं परित्यज्य, स्वयं सुखं प्राप्य, न अहं लोके न परत्र किंचिद् शुभं पश्यामि; तस्मात्, इन्द्र, त्वं विना मया स्वर्गं गच्छ।” “यदि ते मया सह स्वर्गं यान्ति, देवेश, तदा अहम् अपि यास्यामि; अन्यथा तैः सह अपि नरकं गच्छेयम्।” इन्द्रः उवाच— “तेषां पुण्यपापानि पृथक् पृथक्; कथं समूहतः पुनः स्वर्गं प्राप्स्यथ?” हरिश्चन्द्रः उवाच— “शक्र, राजा प्रजाशक्त्या राज्यं भुङ्क्ते, महान् यज्ञान् करोति, दानानि च दत्तवान्। एतत् सर्वं तेषां बलात् मया कृतम्; अहं न स्वर्गेच्छया हितकारिणः परित्यजामि।” “तस्मात्, देवेश, यानि मया दानानि, यज्ञाः, जपा वा, अन्यानि वा साधारणानि कर्माणि कृतानि, तानि सर्वाणि अस्माभिः सह भवन्तु। मम कर्मफलम्, यत् बहूनि कल्पानि भोक्तव्यम्, तद् त्वत्प्रसादात् एका दिने प्राप्यताम्।” पक्षिणः ऊचुः— “एवं ‘एवमस्तु’ इति उक्त्वा त्रैलोक्यनाथः इन्द्रः धर्मेण सह गाधिसुतेन च तुष्टचित्तः अभवत्। ततः भूमेः स्वर्गलोकं गच्छन्तः, विमानशिखरैः बद्धाः, अयोध्यावासिभ्यः ऊचुः— ‘स्वर्गं आरोहत।’” इन्द्रवचनं श्रुत्वा, हृष्टः विश्वामित्रः महातपाः रोहिताश्वं राज्ञे अनयत्। तत्र शोभनायां अयोध्यायां, देवैः, ऋषिभिः, सिद्धैः सह, तं राजपुत्रं नृपतित्वे अभिषिच्य, नराधिपं चकार। ततः राज्ञा सह सर्वे जनाः—हृष्टाः, समृद्धाः, बन्धुभिः, पुत्रैः, सेवकैः, भार्याभिः सह—स्वर्गं जग्मुः। पादे पादे विमानात् विमानं आरोहन्तः, महानन्दः अभवत्, हरिश्चन्द्रः अपि तत्र। विमानैः अतुलां श्रीं प्राप्य, स राजा नगरे निवासं स्थापयामास, प्राकारपरिखाभिः युक्तं। तस्य तां समृद्धिं दृष्ट्वा, दैत्यगुरुः महायशाः शुक्राचार्यः, शास्त्रार्थतत्त्ववित्, इदं श्लोकं उवाच— “न कश्चन, न भविष्यति च, हरिश्चन्द्रसमः राजा। यः शोकपीडितः एतदाख्यानं शृणोति, स महत् सुखं प्राप्नोति। स्वर्गकामः स्वर्गं प्राप्नोति, पुत्रकामः पुत्रं लभते, भार्यां कामयमानः भार्यां प्राप्नोति, राज्यकामः राज्यं प्राप्नोति।