राजा हरिश्चन्द्रः शोकसागरमग्नः, पुत्रवियोगदुःखेन संतप्तः, वनं शस्त्रपत्रमिव दुःखपूर्णं नरकौ रौरव-महारौरवौ वा गच्छामीति चिन्तयन्, आत्मनः दैन्यं प्रकटयति। एकः पुत्रः वंशपरम्परायाः धारकः, तस्य विनाशे मृत्युः एव तस्य दुःखसागरस्य पारः इति मनसि ध्यायन्, स्वबलस्यापि व्यर्थत्वं, दैवबलस्य महत्त्वं अनुभवति। दुःखेन क्लिष्टः, जीवितत्यागस्य असमर्थः, किं कर्तव्यमिति विचारयति। कदाचित् दुःखेन मनुष्यः पापकर्माणि चिन्तयति, पशुभावः तु तादृशं दुःखं न अनुभवति, न च शस्त्रपत्रवने। वैतरण्याः शूलदुःखं पुत्रशोकसमं, यथा पुत्रस्य देहः अग्नौ दह्यमानः, तथा राजा दुःखसागरमग्नः। पत्न्याः कृते अपराधान् क्षमयित्वा, तया सह पतनं निश्चित्य, तां ब्राह्मणगृहं गन्तुं अनुमतिं ददाति। तस्य वाक्यानि श्रुत्वा, यदि दानं कृतं, यदि तर्पणं कृतं, यदि वृद्धजनाः प्रीताः, तर्हि परलोकं गत्वा पुत्र-पत्न्या सह संगमः भवतु, इति प्रार्थयति। राजा पत्न्या सह पुत्रस्य अन्वेषणाय गन्तुं इच्छति। यदि कदापि हास्ये गूढे वा किमपि अनुचितं उक्तं, तस्य सर्वस्य क्षमायाः याचना करोति। स्वामिनि गौरवात् ब्राह्मणं तु न अवमानयेत्, सर्वप्रयत्नेन तं तुष्टयेत्, यथा स्वं भगवन्तं। ततः रानी अपि दुःखभारं न सहन्ती, तेन सह दीप्ते अग्नौ प्रविष्टुं निश्चित्य, तं अनुगच्छामि इति वदति। ततः पक्षिणः कथयन्ति—राजा श्मशानं सज्जीकृत्य, पुत्रं तत्र स्थापयित्वा, पत्न्या सह अञ्जलिं कृत्वा तिष्ठति। राजा हृदयगुहायां वासुदेवं नारायणं हरिं, अनादि-अनन्तं ब्रह्म कृष्णं पीतवाससम्, परमात्मानं चिन्तयति। तस्य ध्यानकाले सर्वे देवाः इन्द्रः सह धर्मं अग्रे कृत्वा शीघ्रं आगच्छन्ति। आगत्य सर्वे वदन्ति—"राजन्, शृणु! स्वयं पितामहः, धर्मः भगवन् आगतः।" साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, लोकपालाः, नागाः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, रुद्राः, अश्विनौ च, तथा अन्ये अपि, विष्वामित्रः अपि आगच्छन्ति। विष्वामित्रः त्रैलोक्येन मित्रत्वं कर्तुं इच्छति, धर्मः, इन्द्रः, गाधिपुत्रः समागताः। धर्मः वदति—"राजन्, प्रमादं मा कुरु। धैर्य-दम-सत्यादिभिः तव गुणैः तुष्टः धर्मः अहम् आगतः।" इन्द्रः वदति—"हरिश्चन्द्र, महाभाग! अहम् शक्रः तव समीपं आगतः। पत्नी-पुत्राभ्यां सह, तव पुण्यैः अमर्यादलोकान् जितवान्।" इन्द्रः पुनः वदति—"राजन्, पत्नी-पुत्राभ्यां सह स्वर्गं गच्छ। तव कर्मफलैः, यत् अन्यैः दुर्लभं, तत् त्वया लब्धम्।" ततः इन्द्रः दिव्यसभायां स्थितः, आकाशात् अमृतवर्षं मुक्त्वा मृत्युः नाशयति। पुष्पवृष्टिः, दिव्यदुन्दुभीनादः, देवसमूहः तत्र उत्सवमिव करोति। तत्र तस्य महात्मनः पुत्रः, सुस्थिरशरीरः, स्वस्थेन्द्रियः, शुद्धचित्तः, उत्थाय तिष्ठति। हरिश्चन्द्रः दिव्यमाल्य-वस्त्रैः भूषितः, पत्नी-पुत्रं आलिङ्ग्य, तेजसा दीप्तः, परमसन्तोषेण हृदयम् पूर्णम् अनुभूय, इन्द्रः पुनः वदति—"पत्नी-पुत्राभ्यां सह उत्तमं मोक्षं प्राप्स्यसि; महाभाग, स्वकर्मफलैः स्वर्गं गच्छ।" हरिश्चन्द्रः वदति—"देवेश, तव अनुमतिः अस्ति, किन्तु स्वामिनः श्वपचस्य ऋणं न पूरयित्वा स्वर्गं न गच्छामि।" धर्मः वदति—"मम शक्त्या तव भाविनं क्लेशं ज्ञात्वा, तव श्वपचत्वं स्वयं उपनितवान्, तं च स्वभावं दर्शितवान्।" इन्द्रः वदति—"हरिश्चन्द्र, पृथिव्यां सर्वैः पुरुषैः स्पृह्यं तं लोकं, धर्मात्मभिः लब्धं, तं परमं स्थानं गच्छ।" हरिश्चन्द्रः वदति—"देवेश, नमः। मम विनयेन वदामि—कोसलनगरवासिनः मम कारणेन शोकमग्नाः। तान् परित्यज्य स्वर्गं गन्तुं न शक्नोमि।" ब्राह्मणहत्या, गुरुवधः, गोवधः, स्त्रीवधः, भक्तपरित्यागः—एतेषु महान् पापः। भक्तं निर्दोषं, सेवकं परित्यज्य, सुखं स्यात्, किन्तु लोके परत्र च शुभं न पश्यामि; अतः इन्द्र, त्वं स्वर्गं गच्छ, अहं न। यदि ते मया सह स्वर्गं गच्छेयुः, तर्हि अहम् अपि गच्छामि; अन्यथा तैः सह नरकं गच्छेयम्। इन्द्रः वदति—"तेषां पुण्य-पापानि पृथक्, कथं समूहेन स्वर्गं पुनः लभ्यते?" हरिश्चन्द्रः वदति—"शक्र, राजा प्रजाशक्त्या राज्यं भुङ्क्ते, महायज्ञान्, दानानि च करोति।" सर्वं एतत् प्रजाशक्त्या कृतम्, तान् उपकारिणः स्वर्गेच्छया न परित्यजामि। अतः, देवेश, यद् यद् दानं, यज्ञं, जपं, सामान्यं कर्म वा कृतं, तत् सर्वं अस्माकं स्यात्। मम कर्मफलं, यत् बहुयुगानि भोक्तव्यम्, तद् तव कृपया एकस्मिन्नेव दिने लभ्येत्। एवं राजा हरिश्चन्द्रः धर्मनिष्ठः, भक्तवत्सलः, सत्कर्मफलप्राप्त्यर्थं, स्वजनसमूहस्य मोक्षकामनया, देवैः सह संवादं कृत्वा, दिव्यं पुण्यं लभते।