श्मशानेऽशुचौ दुःखार्तः स राजा रजनीचरान् मृतशोणितरसास्वादनेन तुष्टिमावहन् विचरति स्म। तस्य दुःखदग्धस्य तत्रैव वचनं श्रुत्वा, राजपुत्री पितुः ग्रीवामालिङ्ग्य, शोकनदीशतैः प्रवाहितमनसा, दुःखपूर्णया वाचा विललाप। तदा राज्ञी सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ— "राजन्, किमेतद् स्वप्नो वा, यथार्थो वा? ब्रूहि मे भगवन्, मम चेतः सन्दिग्धं जातम्। यदि एतत् सत्यम्, धर्मज्ञ, तर्हि धर्मे, ब्राह्मणदेवभूमिपूजने च नास्ति काचिदपि प्रत्तिष्ठा। न धर्मोऽस्ति, न सत्यं, नार्जवम्, न दया, यदि त्वं धर्मनिष्ठः स्वराज्यात् पतितः।" एवं राज्ञ्या उक्तः स राजा दीर्घं निश्वस्य, कम्पमानया वाचा, तस्यां सुकुमार्यां भार्यायां स्वदुःखकारणं व्याहृतवान्। सा अपि दीर्घकालं रुदती, शोकात् विषण्णा, भीता च, पुत्रमरणस्य यथावत् वृत्तान्तं तस्मै निवेदयामास। तदा राजा उवाच— "प्रिये, दुःखं दीर्घकालं सोढुं न इच्छामि; मम भाग्यं न मम वशे, सुकुमारी, पश्य मे दैवविपत्तिम्। यदि चाण्डालस्य अनुमतिं विना वह्नौ प्रविशेयम्, पुनः चाण्डालस्य दासः स्याम् अन्यजन्मनि। नरके कृमिभिः खाद्यमानः वैतरण्यां पूयशोणितवसासृक्कर्दमे दुःखं प्राप्नुयाम्। तत्र शस्त्रपर्णवने घोरच्छेदनं, रौरव-महारौरवनरकेषु चात्यन्तं यातनां प्राप्नुयाम्। दुःखसागरनिमग्नस्य मृत्युः एव परं तीरम्; एकः अपि पुत्रो वंशधरः नास्ति। अहं बलवानपि भाग्यवेगेन जलवत् अभिभूतः; किं कुर्वन्, दुःखार्तः, जीवितं त्यक्तुं शक्नोमि? कदाचित् दुःखपीडितः पापकर्माणि चिन्तयति; पशुभावो वा शस्त्रपर्णवनं वा, तत्र न तथा पीडा। यथा वीतरण्यां शूलपीडा, तथा पुत्रशोकः; एवं अहं पुत्रदेहं हुताशने दग्ध्वा तिष्ठामि। पतिष्यामि, सुकुमारी; मम अपराधं क्षमस्व। मम अनुमतिः लब्धा, त्वं ब्राह्मणगृहम् गच्छ, सुहासिनि। मम वचनं शृणु, भक्त्या— यदि किञ्चिद् दत्तं, यदि किञ्चिद् हुतं, यदि वृद्धाः तुष्टाः— तर्हि परत्र मम पुत्रेण सह, त्वया च सह, संगमः भूयात्; अत्र जगति मम एषा कामना कथं सिध्येत्? त्वया सह गत्वा पुत्रं अन्विष्यामि; यदि किञ्चिद् अप्रियं कृतं, हास्येन वा, रहसि वा, तत् सर्वं त्वया क्षन्तव्यम्। त्वं राज्ञ्याः गर्वात् तं ब्राह्मणं न अवज्ञासि; यथेश्वरदेवतां, तथा यत्नेन तं तुष्टयेहि, शुभे। राज्ञी उवाच— "राजर्षे, अहम् अपि दुःखभारं न सहमाना, त्वया सह अद्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।" ततः विहङ्गैः प्रोक्तम्— "चिता सम्यक् कृतवती, राजा पुत्रं तत्र स्थाप्य, भार्यया सह कृताञ्जलिः तस्थौ।" तदा स राजा परम् आत्मानं, हृदयान्तरनिवासिनं श्रीनारायणं, हरिं, वासुदेवं, देवानां पतिं, अनाद्यन्तं ब्रह्म, कृष्णं पीताम्बरधरं, शुभलक्षणं, मनसा चिन्तयामास। तस्मिन्नेव समये सर्वे देवाः इन्द्रेण सह, धर्मं पुरतः कृत्वा, शीघ्रं तत्र आगमन्। ते सर्वे समागत्य, "राजन्, शृणु! अत्रैव स्रष्टा स्वयं विराजते, धर्मश्च भगवाँश्च स्वयम्," इति ऊचुः। तत्र साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, लोकपालाः स्ववाहनैः सह, नागाः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, रुद्राः, अश्विनौ च, अन्ये च बहवः, विश्वामित्रः अपि, येन त्रैलोक्येन पूर्वं सौहार्दं न कृतम्, ते अपि तत्र आगताः। विश्वामित्रः अपि त्वया सौहार्दं कर्तुमिच्छति; ततः धर्म, इन्द्र, गाधिसुतः च समागताः। धर्मः उवाच— "राजन्, त्वं प्रमादं मा कृथाः! अहं धर्मः, तव क्षमाशमसत्यादिगुणैः तुष्टः, तव समीपं प्राप्तः।" इन्द्रः उवाच— "हरिश्चन्द्र, महाभाग! अहं शक्रस्तव समीपं प्राप्तः; त्वया भार्यया पुत्रेण च नित्यलोकाः जिताः।" "भार्यया पुत्रेण सह स्वर्गं गच्छ; त्वदीयैः कर्मभिः दुष्प्राप्यं स्थानं प्राप्तवान् असि।" ततः इन्द्रः देवसभा उपविष्टः, दिवः अमृतवृष्टिं मुमोच, या मृत्युनाशिनी आसीत्। पुष्पवृष्टिः अभवत्, दिव्यदुन्दुभीनां निनादः च, देवसमाजः तत्र साभ्युत्थानम्। तदा तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्रः आरुरोह, सुकुमारतनुः, आरोग्यसम्पन्नः, इन्द्रियमनःप्रसन्नः। ततः हरिश्चन्द्रः दिव्यमाल्याम्बरधारी, पुत्रं भार्यया सह आलिङ्ग्य, महतीं प्रभाम् अवाप। आरोग्ययुक्तः, परमानन्दपूर्णहृदयः, तत्रैव सञ्जातः; तदा इन्द्रः पुनरुवाच। "भार्यया पुत्रेण सह परमं श्रेयः प्राप्स्यसि; त्वदीयैः कर्मफलैः स्वर्गं गच्छ, महाभाग।" हरिश्चन्द्रः उवाच— "देवेश, त्वया अनुज्ञातः अपि, यावद् चाण्डालगुरवे ऋणं न सम्पूर्णम्, तावदहं स्वर्गं न यास्यामि।" धर्मः उवाच— "मम शक्त्या तव भाव्यदुःखं ज्ञात्वा, अहमेव त्वां चाण्डालताम् आनयम्, ताम् अस्थिरतां दर्शितवान्।" इन्द्रः उवाच— "हरिश्चन्द्र, त्वं तेन धर्मेण येन सर्वे पुरुषाः पृथिव्यां प्रार्थयन्ति, तं परमं स्थानं गच्छ।" एवं स धर्मनिष्ठः हरिश्चन्द्रः, दुःखस्य समुद्रं तीर्त्वा, स्वकर्मफलैः स्वर्गलोकं प्राप्तवान्, भार्यया पुत्रेण च सह, देवानां मध्ये पूजितः अभवत्।