राज्ञः पत्न्याः पतिसुतयोः दुःखदर्शनेन सन्तप्तायाः, आश्चर्यविस्मितचित्तायाः, सा तदा स्वपतेः दण्डम् अपश्यत्, यः तस्याः हृदि विरक्तिं जनयामास। तस्याः विस्तीर्णे लोचने मोहसम्भ्रान्ते, चाण्डाल्याः योग्ये, शनैः समाश्वस्य, सा रुद्धस्वरेण वाक्यम् अब्रवीत् — “हन्त, निष्ठुरे, धर्महीन, गर्हिते भाग्य! त्वया अयं राजा, अमरसमः, चाण्डालवत् पतितः। त्वया एव राज्यनाशः, मित्रत्यागः, भार्यापुत्रविक्रयः च कृतः, अयं च राजा अवमान्यः चाण्डालः कृतः। हाहे राजन्! दुःखिता अहम्, अद्य मम कोऽपि न भूमौ उत्तोल्य, पूर्ववत् शय्यायाम् उपवेश्यति? अद्य तव न राजछत्रं दृश्यते, न चामरं, नापि व्यजनम्; एष कः विपर्यासः? पूर्वं तव पृष्ठतः अन्येऽपि राजानः परिचारकाः भवन्ति स्म, ते चोर्ध्ववस्त्रैः भूमेः रजः अपोहन्ति स्म। अधुना तु कपालमालया कण्ठे बद्धः, भग्नकुम्भसूत्रयुतः, मृतशेषजटिलः, सः भीषणरूपः दृश्यते। सः च स्रवद्वसामृत्तिकापिण्डेन भूषितः, अर्धदग्धास्थिमज्जाराजिसंयुक्तः, भस्मनिषिक्तः च भयंकरः। गृध्रशृगालरवपीडितः, लघुपक्षिणां शून्यः, चिताधूमेन दिशोऽन्धकारिताः। रात्रिचरैः शवभक्षणरमणीयः, दुःखपीडितः स राजा श्मशानेऽशुचौ विचरति। एवं उक्त्वा, राजपुत्री पितुः कण्ठमालिङ्ग्य, शोकधाराभिः संतप्तमना, वेदनायुक्तया वाचा विललाप। ततो राज्ञी सशोकम् उक्तवती — “राजन्! किम् एषः स्वप्नः, उत सत्यम्? वद स्वामिन्, मोहितं मे मनः। यदि एवं, धर्मज्ञ, तर्हि न धर्मे न समर्थनम्, न च ब्राह्मणदेवभूमिपूजने। न धर्मः, न सत्यं, नार्जवम्, न दया, यदा त्वं धर्मनिष्ठः स्वराज्यात् पतितः। तस्याः वचनं श्रुत्वा, राजा दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, कम्पितया वाचा, स्निग्धां भार्यां चाण्डालावस्थां प्राप्तः कथयामास। सा अपि दीर्घकालं रुदती, दुःखार्ता, भयेन पुत्रमरणं यथावृत्तं निवेदयामास। राजा उवाच — “प्रिये! दुःखं चिरकालं न सोढुम् इच्छामि; मम भाग्यं न मम वशे, तव तन्वङ्गि, पश्य मे दारिद्र्यम्। यदि चाण्डालानुज्ञां विना वह्निं प्रविशेयम्, पुनः चाण्डालस्य दासः स्याम्। नरकं गच्छेयम्, कीटकैर्भक्ष्यमाणः, वैतरण्यां पूयशोणितमज्जस्निग्धायाम्। असिपत्रवने छिन्नः स्याम्, रौरवमहारौरवयोः दुःखं प्राप्नुयाम्। दुःखसागरमग्नस्य मृत्युः एव पारः; एकः एष पुत्रः वंशवर्धनः गतः। अहं च बलवान् सन्, दैवबलात् आप्लुतः, जलवत्; कथं प्राणत्यागः, शक्तिहीनस्य दुःखितस्य च? कदाचित् दुःखपीडितः पापं चिन्तयेत्, पशुत्वे तु न एवम् दुःखम्, नापि असिपत्रवने। या वैतरण्याः शूलपीडा, या पुत्रशोकः, तद्यथा अहम् अग्नौ पुत्रदेहेन तर्पितः। पतिष्यामि, सुभगे; मम अपराधं क्षमस्व। अनुज्ञात्वा त्वम् अपि ब्राह्मणगृहं गन्तुम् अर्हसि। शृणु मे वचनम्, भक्त्या — यदि दत्तम्, यदि हुतम्, यदि वृद्धाः तोषिता मया — परत्र पुत्रेण त्वया च सह संगमो भूयात्; इह तु कथं मम एषः कामः सिध्येत्? त्वया सह गत्वा पुत्रमुपलभेय; यदि किञ्चित् अप्रियं मया उक्तम्, हास्ये वा रहसि वा, तत् सर्वं क्षन्तव्यम्। त्वं राज्ञीमदेन तं ब्राह्मणं न अवमन्तव्या; सर्वैः उपायैः तं तव पतिमिव, देवमिव च, तुष्टये यतस्व, शुभे।” राज्ञी उवाच — “अहमपि, राजर्षे, दुःखभारं न सहमाना, अद्य त्वया सह दीप्ते वह्नौ गमिष्यामि।” पक्षिणः ऊचुः — ततः चितां कृत्वा, राजा पुत्रं तत्र स्थापयित्वा, भार्यया सह अञ्जलिं कृत्वा स्थितवान्। स परमात्मानं, हृदयगुहाशयं श्रीनारायणं, हरिं, वासुदेवं, देवाधिदेवं, अनाद्यन्तं ब्रह्म, कृष्णं पीताम्बरधरं, मंगलस्वरूपं चिन्तयन् स्थितवान्। तस्य ध्यानस्थस्य, सर्वे देवाः इन्द्रेण सह शीघ्रं आगम्य, धर्मान् पुरतः स्थापयित्वा, उपस्थिताः। तत्र आगत्य, ऊचुः — “राजन्, शृणु! अत्र स्वयं प्रजापतिः, धर्मश्च भगवांश्च आगतौ।” साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, लोकपालाः वाहनैः सहिताः, नागाः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, रुद्राः, अश्विनौ च, अन्ये च बहवः, विश्वामित्रः अपि — यः त्रैलोक्येन पूर्वं सौहार्दं कर्तुं न अशकत् — अद्य सः त्वया सौहार्दं कर्तुम् इच्छति। ततः धर्मः, इन्द्रः, गाधिसुतः च आगच्छन्। धर्म उवाच — “राजन्, त्वं न प्रमाद्यः। अहम् धर्मः, तव क्षमाशमसत्यादिभिः गुणैः तुष्टः, आगतः।” इन्द्र उवाच — “हरिश्चन्द्र, महाभाग! अहम् शक्रः, त्वत्समीपमागतः। त्वं भार्यया पुत्रेण च नित्यलोकान् विजितवान्।