राजा दुःखाकुलचित्तः शोकवेगपरिप्लुतो हृदये सुतस्य सुकोमलमुखं सुन्दरलोचनभ्रूनासिकाकृष्णकेशयुतं निरीक्ष्य विषण्णवदनं दृष्ट्वा, “हन्त! मम हृदयं कथं न विदीर्यते?” इति विलपन् बभूव। सः पुनः शोकमग्नः पुत्रं स्मरन्, “वत्स! वत्स!” इति स्नेहेन यदा मां सुतस्त्वं मधुरया वाचा आह्वयन् उपेत्य आलिङ्गति स्म, तदा अहं कस्याङ्के पुत्रं समालिङ्ग्य ‘वत्स! वत्स!’ इति स्नेहेन वदिष्यामि?” इति शुश्राव। यस्याङ्के पूर्वं क्रीडन् पुत्रः पृथिवीपङ्केन पिताम्बरं चाङ्गानि च मलिनानि कृतवान्, तस्य मम वासः कस्य पुनः मलिनः स्यात्? स्वदेहसमुत्पन्नः, हृदयमानसहर्षवर्धनः सुतः क्रोधवशात् मया वस्तुवद् विक्रयितः, इति स राजा विषण्णचित्तः शोकमूर्च्छितः स्मरति। राज्यं समग्रं महाधनसमृद्धं नष्टम्, पुत्रः च दैवाद्दुष्टसर्पेण दष्टः इति राजा विषादेन व्याकुलः। सः पुनः पुत्रस्य कमलमुखं दैवसर्पदष्टं विलोक्य, तस्य भयानकेन विषेण तमसा विवर्णदृष्टिः बभूव। ततः स राजा एकमेव मणिंव बालकं समादाय अश्रुपूर्णकण्ठेन आलिङ्ग्य मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा राज्ञी तम् आलोक्य, “एष एव पुरुषसिंहः—स्वरेणैव विज्ञायते। अयम् हरिश्चन्द्रः, पण्डितचन्द्रः नूनम्। असंशयं स एवायम्,” इति सन्देहं न कृत्वा, तस्योच्चनासिकं कुसुमदन्तं च दृष्ट्वा, “एते लक्षणानि तस्य कीर्तिमन्तः महात्मनः,” इति निश्चितवती। सा चिन्तयन्ती, “किं कारणं नृपतिः श्मशानभूमिम् आगतः?” इति शोकं सुतस्य विस्मृत्य पतिं पतितं दृष्ट्वा, विस्मयविह्वला पतिसुतदुःखशोकसंपीडिता पतिस्य दण्डं दृष्ट्वा जुगुप्सया परिपूर्णा बभूव। तस्याः नेत्रे विषण्णे, पतितवर्णे, चाण्डाल्ययोग्ये, सा शनैः चेतनां प्राप्य कण्ठगद्गदया वाचा अब्रवीत्— “हन्त, निर्दय दुष्टदुर्वृत्तदैव! त्वया अयम् अमरसमः राजा चाण्डालताम् उपगतः। त्वया राज्यं नष्टं, मित्राणि परित्यक्तानि, भार्यापुत्रौ विक्रयौ कृतौ, इदानीं च राजा चाण्डालतां प्राप्तः। हा नृपते! दुःखिता अहं, अद्य कश्चित् मां भूमितः उत्थाप्य पूर्ववत् शय्यायाम् उपवेशयति वा? अद्य न तव राजच्छत्रं दृश्यते, न चामरः, नापि चामरी; किं एषा दैवविपर्ययः? पूर्वं त्वदग्रे गच्छतः अन्येऽपि नृपाः सेवकत्वेन तव पृष्ठतः वसांसि भूमौ पङ्कं मार्जन्ति स्म। अद्य त्वया शिरसि कपालं बद्धं, छिन्नमृद्भाण्डमालया भूषितं, मृतशेषजटाजूटेन विकटं रूपं धृतम्। स्थूलमृद्गलितमांसपिण्डकर्दमलेपेन, अर्धदग्धास्थिमज्जारजसा भीषणं, गृध्रशृगालरवपीडितं, विहङ्गशून्यं, श्मशानधूमेन तमसि निमग्नम्। रजनिचरानन्ददायकं, मृतशरीरास्वादनरुचिरं, दुःखपीडितो राजा अपवित्रे श्मशाने विचरति। एवं वदन्ती राजपुत्री पितुः ग्रीवाम् आलिङ्ग्य शोकवेगेन शतधारया क्रन्दन्ती दुःखपूर्णया वाचा विललाप। तदा राज्ञी पतिं दृष्ट्वा, “किं एतत् स्वप्नो वा, यथार्थं वा? ब्रूहि भगवन्, मम मनो मोहग्रस्तम्,” इति पप्रच्छ। यदि एतदस्ति, धर्मज्ञ, तर्हि धर्मे, ब्राह्मणदेवपृथिवीपूजायाम् अपि नास्ति कापि प्रतिष्ठा। न धर्मः, न सत्यं, नार्जवं, न दया, यदि त्वं धर्मनिष्ठोऽपि स्वराज्यात् पतितः। तस्याः वचनं श्रुत्वा राजा दीर्घनिःश्वासं कृत्वा कम्पमानया वाचा स्वभार्यायै चाण्डालयोगं कथयामास। सापि दीर्घकालं रुदती, शोकसन्तप्तान्तरात्मा, भयभीता सुतमरणकथां यथावत् निवेदयामास। तदा राजा प्रियतमे, “नाहं दुःखं दीर्घकालं सोढुम् इच्छामि; मम भाग्यं मम वशे नास्ति, सुकुमारी, पश्य मे दुर्भाग्यम्। यदि चाण्डालस्य अनुमतिं विना वह्नौ प्रविशेयम्, पुनरपि चाण्डालस्य दासत्वं प्राप्स्यामि। नरके कृमिभिः खाद्यमानः, वैतरण्यां पूयशोणितमज्जस्नायुगाढे दुःखं प्राप्स्यामि। असिपत्रवनं यात्वा घोरच्छेदनं वा, रौरवमहाराुरवयोः महापातकं वा भुञ्जीय। दुःखसागरमग्नस्य मृत्युः एव पारः, सुत एक एव वंशधरः अपि गतः। अहं बलवानपि भाग्यवेगेन जलवत् आप्लुतः, कथं दुःखितोऽस्मि, जीवनं त्यक्तुं न शक्नोमि। वा, दुःखपीडितः पापं चिन्तयति; पशुभावो वा, असिपत्रवने अपि न तथा दुःखं यथा पुत्रशोकः। वैतरण्याः शूलपीडनं यथा, तथा पुत्रवियोगशोकः; अहम् अपि पुत्रदेहं हुताशने दग्ध्वा सन्तप्तः। पतिष्यामि, सुकुमारी, क्षन्तुम् अर्हसि मम अपराधान्। अनुमत्य, त्वं ब्राह्मणगृहं गन्तुम् अर्हसि। मम वचनं शृणु, सुकुमारी, भक्त्या—यदि दत्तं, यदि हुतं, यदि वृद्धाः तुष्टाः—तर्हि परत्र पुत्रेण त्वया च सह संगमो मे स्यात्; अस्मिन्लोके तु कुतः स्याद्? श्रेयः तव सह गच्छेयम्, पुत्रस्य अन्वेषणाय; यदि किञ्चिदपि अनुचितं वाक्यं मया कदापि स्वल्पमपि उक्तं स्यात्, तदपि त्वया क्षम्यताम्। यदप्यनुचितं उक्तं, त्वया क्षन्तुम् अर्हसि। त्वं राजलक्ष्मीमदेन तं ब्राह्मणं नावमन्तव्यः; यत्नेन तं तुष्टुम् अर्हसि, यथा पतिं देवतां च, शुभेति।