हन्त भोः, कस्य कुलं नु एष बालकः जातः, यं मृत्युः पापप्रकृत्या आशां काञ्चनापि नाशयन् अधुना नीतवान्! मातुः अङ्के शयानं तं बालकं दृष्ट्वा अहम् अपि स्वं पुत्रं पद्मलोचनं रोहिताश्वं स्मरामि। स अपि मम पुत्रः अनेनैव वयसा, अनेनैव अवस्थया, यद्यस्मात् तं घोरः मृत्युः स्वकर्मवशात् न नीतवान्, प्राप्तः स्यात्। तदा राज्ञी व्यथिता वाक्यम् आह—“हन्त बाल! कस्य पापकर्मणा एष महद् दुःखं, अनन्तपर्यन्तं, अस्मान् उपगतम्? हन्त नाथ! राजन्! मां शोकाकुलां सान्त्वय; एवं दशायां कः कुतश्चित् आश्वासं लभेत?” पुनः सा विलपन्ती प्राह—“राजर्षे हरिक्र्चन्द्र! राज्यहानिः, मित्रत्यागः, भार्यापुत्रयोः विक्रयश्च—हे विधे! त्वया मयि किं न कृतम्?” एवं तस्या विलपितं श्रुत्वा राजा प्रियां पुत्रं च निधनं प्राप्तौ विज्ञाय स्वस्थानात् पतितः। सः शोकार्तः विललाप—“हन्त, एषा शैव्या, अयं च मम पुत्रः!” इति, दुःखेन संतप्तः सः बाष्पपूरितलोचनः मूर्च्छितः पपात। सा अपि तं तादृशं स्थितं विज्ञाय, शोकविह्वला, भूमौ निश्चेष्टा मूर्च्छिता पतिता। ततः स राजा राज्ञी च चेतनां पुनः प्राप्तौ, दुःखभारात् आकुलचित्तौ, अतिविपन्नौ, विषण्णौ, घोरशोकसमाकुलौ बाष्पपूरितलोचनौ विललापतुः। राजा शोकवशात् प्राह—“हन्त, पुत्र! तव सुकुमारं वदनं, सुन्दरनेत्रभ्रूनासिकं, कृष्णकेशं च दृष्ट्वा, मम हृदयं कथं न विदीर्यते? ‘पुत्र! पुत्र!’ इति मधुरं माम् आलिङ्ग्य यः शिशुर्वदति, तस्य स्पर्शं कस्य नाम अहं अधुना लप्स्ये? कस्य नाम जानुभ्यां पीतवसुधरजसा मम उत्तरीयं गात्रं च मलिनं करिष्यति, यथा त्वं पूर्वं कृतवान्? स्वदेहसमुत्पन्नः, हृदयमनोहरः पुत्रः, क्रोधेन अहं तं विक्रीय वस्तुवत् त्यक्तवान्। राज्यस्य सम्पदः सर्वाः हृताः, अधुना मम पुत्रः दैवस्य क्रूरसर्पेण दष्टः। इदानीं दैवदष्टं तं कमलवदनं पश्यन् अहं तस्य विषेणान्धः जातः। ततः राजा एकमेव मणिं पुत्रं गृहीत्वा, बाष्पगद्गदया वाचा, आलिङ्ग्य मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा राज्ञी तम् आलोक्य, ‘स एवायं पुरुषव्याघ्रः, स्वरात् एव ज्ञायते; स एव हरीश्चन्द्रः, मनीषिणां शशाङ्कः’ इति निश्चित्य उवाच। ‘तस्यास्य महात्मनः, यस्य कीर्तिः प्रसिद्धा, उन्नतानासिकं कुसुमदन्तं च पश्यामि। किं कारणं एष नरपतिः श्मशानमद्य आगतः?’ इति, पुत्रशोकं क्षिप्त्वा, पतिं पतितं दृष्ट्वा, सा विस्मिता शोकार्ता च अभवत्। ततः पतिसुतदुःखैः संतप्ताः, तस्य दण्डं दृष्ट्वा, सा जुगुप्सया आकुला अभवत्। तस्याः विस्तीर्णे लोचने मोहवृत्यन्धे जातः, चाण्डाल्याय योग्ये, शनैः चेतनां लब्ध्वा, कण्ठगद्गदया वाचा प्राह—“धिक् त्वां, निर्दय, अधार्मिक, निन्दित विधे! येनायं राजा देवरूपः चाण्डाल्यवस्थां प्राप्तः। राज्यहानिं मित्रत्यागं, भार्यापुत्रविक्रयम्, सर्वं कृत्वा, त्वया एष राजा चाण्डालः कृतः। हन्त, राजन्! अहं दुःखिता, अद्य कश्चन मां भूमेः उत्थाप्य शय्यायामुपविश्य न स्थापयति, यथा पूर्वं। न च ते छत्रं दृश्यते, न चामरं, नापि चामरध्वजः; किं एष दैवविपर्यासः? यदा त्वं पुरतः यायासि, अन्ये अपि राजानः तव परिचारकाः भूत्वा, उत्तरीयेन भूमेः रजः मार्जयन्ति स्म। अद्य तु, कपालमालया ग्रीवायाम्, भिन्नकुम्भसूत्रेण, मृतशेषजटाभिः, घोररूपः जातः। स्रवद्वसा शुष्कमृद्विलेपेन, अर्धदग्धास्थिमज्जारजसा च भीषणः। श्वगृध्रक्रन्दनव्यथितः, लघुपक्षिणां रहितः, चिताधूमध्वस्तदिक्, रात्रिचरैः शवभक्षणेन प्रमोदितः, शोकपीडितः राजा अशुचौ श्मशाने विचरति। एवं वदित्वा, राजा कन्या तस्य ग्रीवामालिङ्ग्य, शतशः शोकधाराभिः संतप्तचित्ता, विरलया वाचा विललाप। तदा राज्ञी प्राह—“राजन्! किं स्वप्नोऽयम्, उत वा तत्त्वमेव? ब्रूहि भगवन्, मम मनः सन्दिग्धं जातम्। यदि एतत् सत्यम्, धर्मज्ञ, तर्हि धर्मे, ब्राह्मणदेवभूमिपूजायाम्, रक्षणे च, न किंचित् आधारः। धर्मो नास्ति, न सत्यं, नार्जवं, न दया, यदि त्वं धर्मनिष्ठः स्वराज्ये पतितः। तस्याः वचनं श्रुत्वा, राजा दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, कम्पितया वाचा, पतिते चाण्डालयाम् आत्मनः गतिं प्रियायै निवेदयामास। सा अपि दीर्घकालं रुदती, शोकसन्तप्तचित्ता, साशङ्कं पुत्रमरणकथां यथावत् निवेदयामास। राजा उवाच—“प्रिये! नाहं दीर्घकालं दुःखं सोढुम् इच्छामि; मम भाग्यं मम वशे नास्ति, तन्वि, पश्य मम दैन्यं। यदि चाण्डालानुज्ञां विना अग्निम् प्रविशेयम्, पुनः जन्मनि चाण्डालदासः भविष्यामि। नरके कृमिभिः खाद्यमानः, वैतरण्यां पूयशोणितवसासृक्क्लिन्नायां, अहं क्लेशं प्राप्स्यामि।