सुरेन्द्रस्य समीपे समुपविष्टः पूजितश्च नारदः तैः सह उचितं संवादं कृत्वा सुखेन रममाणः आसीत्। तस्यां कथायां मध्ये शक्रः तमृषिं सम्बोधितवान्—"कां चित् नर्तकीं त्वं वाञ्छसि, तस्याः आज्ञां दातुमर्हसि। रम्भा, कर्कशा, उर्वशी, तिलोत्तमा, घृताची, मेनका—याः कापि तव रोचते, तां वद।" इत्युक्त्वा शक्रस्य वचनानि श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठः नारदः चिन्तयित्वा तत्र विनीतया स्थिताः अप्सराः सम्बोधितवान्—"याऽत्र भवतीनां रूपेण, दानेन, गुणैश्च स्वयमात्मानं श्रेष्ठां मन्यते, सा मम पुरतः नृत्यतु। गुणरूपविहीना हि नर्तकी न कदापि सिद्धिं प्राप्नोति; यथा मूलहीनं नृत्यं केवलं अनुकरणमेव।" एवमुक्ते ताः सर्वाः अप्सराः एकैकशः प्रणम्य अवोचन्—"अहमेव गुणैः श्रेष्ठा, त्वं न, न चान्या।" इत्येवं ताः परस्परं जल्पन्त्यः। तासां कलहं दृष्ट्वा, वज्रधारी भगवाँस्ताः अप्सराः उवाच—"ऋषिं पृच्छाम, स एव युष्माकं गुणश्रेष्ठां निर्णेष्यति।" ताः इन्द्रस्य इच्छानुसारं नारदं पृच्छन्त्यः, स ऋषिः अवदत्—"युष्माकं या काचिद् दुर्वाससम् ऋषिं, यः पर्वते तपश्चरति, बलात् चञ्चलयितुं शक्नोति, तां गुणैः श्रेष्ठां मन्ये।" एवं श्रुत्वा तासां ग्रीवाः कम्पिताः, "एषः कार्यः अस्माभिः अशक्यः" इत्यन्योन्यं जल्पन्त्यः। तत्र वपुर्नाम अप्सरा, मुनिचञ्चलनशक्त्या गर्विता, प्रत्युवाच—"अद्य अहं तत्र गमिष्यामि यत्र स ऋषिः वसति।" "मन्मथस्य साहाय्येन, यस्य बाणाः रतिरसेन सिक्ताः, तं ऋषिं जितेन्द्रियं आज्ञापयिष्यामि। ब्रह्मा, जनार्दनः, नीलकण्ठः वा—अद्य तानपि कामबाणैः विद्धान् करिष्यामि।" इत्युक्त्वा सा वपुः हिमगिरिं जगाम, यत्र स मुनिः तपसा मृगपक्षिणः अपि शान्तान् अकार्षीत्। तत्र स ऋषिः यत्र निवसति, कोकिलरवमधुरसमा या वपुः अप्सरा, सन्निकटे स्थित्वा गानं प्रारब्धा। तस्याः गानध्वनिं श्रुत्वा, स मुनिः विस्मितचित्तः तस्याः सुन्दरमुख्याः समीपं गतः। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, मुनिः मनः निगृह्य, आगतान् चञ्चलनाय इति ज्ञात्वा, कोपेन क्रोधेन च पूर्णः। ततः स महातपाः मुनिः तामुवाच—"त्वं खलु गर्विता, स्वर्गाचलिता, मम तपोविघ्नायागतासि, दुःखं मे कृतवती। अतः क्रोधदूषिता, पक्षिणां जातौ षोडशवर्षाणि जनिष्यसि। स्वस्वरूपं त्यक्त्वा, पक्षिरूपं गृह्णासि, चत्वारः पुत्राः तव भविष्यन्ति, हे अधमाप्सरे। तेषु च नानन्दं लभसे, तपसा विशुद्धा, पुनः स्वर्गं यास्यसि; किंचिदपि प्रत्युवाचं न कर्तव्यम्।" इत्येवमशक्यं शापं दत्त्वा, रक्तलोचनः स मुनिः तां कम्पमानां विहाय प्रययौ। सा च, चपलनद्याः तरङ्गवत् चञ्चलचित्ता, पक्षिजातौ, गुणैः कीर्तिमती, जाताऽभवत्। ततः, त्रेतायामेकदा हरीश्चन्द्रो नाम राजर्षिः आसीत्, धर्मनिष्ठः, यस्य यशः पृथिव्याम् उज्ज्वलम्। तस्य राज्ये न कदाचित् दुर्भिक्षं, न व्याधिः, न समयात् पूर्वं मृत्युः, न च जनाः अधर्मनिष्ठाः। न च कोऽपि धनबलतपसां मदोन्मत्तः, न च स्त्रियः यौवनं न प्राप्ताः। कदाचित् स राजा, महाबाहुः, मृगं अनुधावन् वने, स्त्रीणां "रक्ष" इति रुदितध्वनिं पुनः पुनः श्रुत्वा। मृगं परित्यज्य, "माभैष्ट" इति उवाच—"मम राज्ये कः पापं कर्म कुर्यात्?" स तासां रुदितध्वनिं अनुगम्य, विघ्नानां हेतुं, भीषणं प्रेत्य, दृष्ट्वा चिन्तयामास—"एषः विश्वामित्रः, अतुलबलतपसा युक्तः, देवैः प्राप्तं ज्ञानं स व्रतैः साधयति। स धैर्येण मौनेन च मनः संयमेन च प्रयत्नं कुर्वन्, एता भीता रुदन्ति—किं कर्तव्यम्?" "बलवान् कौशिकः अश्वैः रक्षितः, वयं दुर्बलाः; एताः भीता रुदन्ति, मम तु गन्तुं न शक्यते। अथवा राजा अत्र आगतः, 'माभैष्ट' इत्युच्यते; तं शीघ्रं प्रविश्य यदिच्छामि तत्साधयिष्यामि।" इति निश्चित्य, स विघ्नेश्वरः राजानं प्रविश्य, कोपात् राजा इदं वचनं प्रोवाच—"कः खलु अयं, वस्त्रान्ते वह्निं ज्वालयन्, तेजसा दीप्तः, मम सन्निधौ?" "अद्य मम बाणैः, ये सर्वदिशः प्रकाशयन्ति, विदारितः स दीर्घनिद्रां यास्यति।" इति राज्ञः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः कोपितः, तस्य कोपसम्भवे तत्त्वज्ञानं तत्क्षणाद् नष्टम्। राजा च, विश्वामित्रं तपोधनं दृष्ट्वा, महान् भीतिमन्वभवत्, अश्वत्थपत्रवत् कम्पमानः। तदा मुनिना "त्वं पापः" इति उक्ते, स राजा विनयेन नम्रः भूत्वा प्राञ्जलिः इदं वचनं प्रोवाच।