हरिश्चन्द्रः, राजर्षिः, बृहस्पतेः तथा वासवस्य नमः कृत्वा, शूद्रकार्ये प्रवृत्तः। सः मृतदेहस्य शुल्कं संग्रहीतुं यत्नं कुर्वन् पुनः स्मृतिम् अपहाय मलिनः, जटिलः, कृष्णवर्णः, दण्डधारी, मोहग्रस्तः अभवत्। तस्य न पुत्रः न पत्नी स्मृतौ आगच्छत्; राज्यहान्या उत्साहः नष्टः, सः श्मशाने निवसति स्म। ततः तस्य पत्नी, अश्रुपूर्णनेत्रा, मृतं पुत्रं, नागदष्टं राजपुत्रं, समारोप्य आगच्छत्। "हाय पुत्र! हाय सुत! हे बालक!" इति पुनः पुनः विलपन्ती, कृशा, श्वेतवर्णा, क्लान्ता, केशाः धूलिना विक्षिप्ताः, सा रानी विलपन्ती आसीत्। रानी अब्रवीत्—"हाय राजन्! अद्य तव पुत्रं सोमं भूमौ शयानं पश्य; यः पूर्वं क्रीडन् दृश्यते, तं दुष्टसर्पदष्टं मृतं पश्य।" तस्याः विलापं श्रुत्वा राजा शीघ्रं तत्र गतः, मृतं आवरणं कर्तुं उद्यतः। सः दीर्घवियोगेन तप्तां पत्नीं रुदतीं न विवेक्तुम् अशक्नोत्, नूतनजन्मनिवत् अविवेचनम्। राजपत्नी अपि, तं जटिलं दृष्ट्वा, राजपुत्रं शुष्कवृक्षसदृशं न विवेक्तुम् अशक्नोत्। राजा तु श्यामवस्त्रे आवृतं बालकं नागविषग्रस्तं, राजचिह्नयुक्तं दृष्ट्वा गम्भीरं चिन्तनं प्रविष्टः। "हाय! कस्य कुलस्य अयं बालकः, मृत्युनाऽपहारितः, पापवृत्त्या आशां विनष्टवान्?" इति चिन्तयन्, मातुः गोदाम् शयानं बालकं दृष्ट्वा, स्वस्य पुत्रं रोहिताश्वं पद्मनयनं स्मृतवान्। सः अपि, मम बालकः, एतस्य एव आयुः स्थितिः प्राप्तः, यदि न भीषणमृत्युनाऽपहारितः, स्वकर्मवशात्। रानी पुनः विलपन्ती अब्रवीत्—"हाय पुत्र! कस्य पापचिन्तनात् एतत् महद् दुःखं, अनन्तपर्यन्तं, पतितम्?" "हाय प्रभो! हाय राजन्! दुःखिता माम् सांत्वय; कatham एतादृशे स्थितौ कश्चित् आत्मविश्वासेन स्थातुं शक्नुयात्?" "राज्यहानिः, मित्रत्यागः, पत्नीपुत्रविक्रयः—हे विधे! किं न कृतं हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः त्वया?" तस्याः वचनं श्रुत्वा राजा स्थानात् पतितः, प्रियतमा पुत्रं च मृतं विवेक्तुम् अशक्नोत्। सः "हाय, एषा शैव्या, अयं मम बालकः," इति विलपन्, शोकात् विकलः, अश्रुपूरितः, मूर्च्छितः अभवत्। रानी अपि तं तथा स्थितं विवेक्त्वा, दुःखात् मूर्च्छिता भूमौ निश्चेष्टा अभवत्। संज्ञां पुनः प्राप्तौ राजा रानी च, दुःखभारात् अभिभूतौ, गम्भीरशोकात् अश्रूणि मुमुचतुः। राजा अब्रवीत्—"हाय पुत्र! तव कोमलमुखं, सुन्दरनेत्रौ, भ्रू, नासिका, कृष्णकेशः—कथम् अहं तव विषण्णं मुखं पश्यन् हृदयम् न भिद्यते?" "मम पुत्र! मम पुत्र!"—यदा त्वं मधुरं आह्वयन् आगच्छन्, तदा अहं कं आलिङ्ग्य स्नेहेन 'मम पुत्र! मम पुत्र!' इति कथयिष्यामि?" "कस्य जानु, पीतपङ्केन धूलितम्, इदानीं मम वसनं गात्रं च मलिनं करिष्यति, यथा त्वं पूर्वं कृतवान्?" "स्वदेहजः, हृदयमनःप्रहर्षकृत्—हाय पुत्र!—क्रोधेन अहं तव विक्रयं कृतवान्, वस्तुवत्।" "सम्पूर्णराज्यं, महद् धनं, सर्वसंपदः हृताः; पुत्रः अपि दारुणविधिसर्पेण दष्टः।" "अद्य तव पद्ममुखं पश्यन्, विधिसर्पदष्टं, तस्य घोरविषेण अहं अन्धः अभवम्।" राजा तं बालकं, एकमणिं, समारोप्य, अश्रुश्रवणेन कण्ठः अवरुद्धः, आलिङ्ग्य मूर्च्छितः भूमौ निश्चेष्टः अभवत्। रानी अब्रवीत्—"एषः एव पुरुषसिंहः—स्वरेण एव ज्ञायते। हरिश्चन्द्रः, विप्रचन्द्रः, न संशयः।" "तस्य नासिका उच्चा, दन्ताः कुसुमसदृशाः—एवं तस्य महात्मनः प्रसिद्धिलक्षणानि।" "कथम् अयं नराधिपः अद्य श्मशानं आगतः?" पुत्रशोकं विस्मर्य, पतिं पतितं दृष्ट्वा। पतिसुतयोः दुःखेन अभिभूता, विस्मिता, रानी पतिस्य दण्डं दृष्ट्वा, तस्मिन् घृणां अनुभूतवती। विपुलाक्षी, मोहग्रस्ताः, शूद्रभाग्याय योग्याः, शनैः संज्ञां लब्ध्वा, कण्ठावरोधेन अब्रवीत्— "धिक् त्वं, निर्दय, धर्महीन, निन्द्य विधे! त्वया अयं राजा, अमरसमः, शूद्रतां प्राप्तः।" "राज्यहानिः, मित्रत्यागः, पत्नीपुत्रविक्रयः, त्वया अयं राजा निन्द्यः शूद्रः कृतः।" "हाय राजन्! दुःखिता अहम्, अद्य कः माम् भूम्यां उत्थाप्य, पूर्ववत् शय्यायां स्थापयति?" "अद्य अहं न तव राजछत्रं पश्यामि, न चामरं, न च यक्षपुच्छं; किम् एषा विधिविपर्ययः?" "पूर्वं तव गच्छतः, अन्ये राजानः अपि तव परिचारकाः अभवन्, तेषां उत्तरीयैः भूमेः धूलिं मार्जयन्ति स्म।" "अद्य, शिरःकपालं ग्रीवायां बद्धम्, भग्नमृद्भाण्डमाला, मृतशेषजटिलः, सः भयंकरः।" "सः स्थूलमृद्, स्नेहस्रावशुष्केन भूषितः, अर्धदग्धास्थिसमाश्लेषितः, भस्ममज्जासंयुक्तः, भीषणः।" "गृध्रश्वपदविलापैः पीडितः, लघुपक्षिणः नष्टः, श्मशानधूमेन दिशः कृष्णाः अभवन्।" एवं दुःखसागरमध्ये हरिश्चन्द्रः, शैव्या, सोमः च, विधिवशात् श्मशानस्थले, शोकविपरीतजीवनं अनुभूतवन्तः।