तत्रैव तस्य राज्ञः अधर्मसम्भविता विकृतावस्था न सम्यगभवत्; सर्वाणि तानि दुःखरूपाणि स्वप्ने तस्मै दर्शितानि। तानि सर्वाणि द्वादश वर्षाणि स अनुभवन्; द्वादशमे वर्षे समाप्ते यमदूतैः बलात् नीतः। स यमं दृष्ट्वा तेनोक्तम्—"एषा विश्वामित्रस्य महात्मनः क्रोधवह्निः, अयमप्रतिषेध्यः। स कौशिकः तव पुत्रस्यापि निधनं करिष्यति। गच्छ मानवलोकं, तत्रावशिष्टं दुःखं भुञ्ज, ततः शेषं श्रेयस्करं भविष्यति।" द्वादशमे वर्षे समाप्ते, तस्य दुःखस्य अन्ते, यमदूतैः स आकाशात् पतितः। यमलोकात् पतन्, भीतमानसः स जागरूकः अभवत्; "अहो, कियद्दुःखमिदम्!" इति चिन्तयन्, स स्वकायस्य व्रणेषु क्षारद्रव्याण्युपयोजयत्। स्वप्ने दुःखमपरिमितं दृष्ट्वा, स चिन्तयामास—"किमेतन्मया दृष्टम्? कच्चित् द्वादश वर्षाणि अतीतानि?" स सन्त्रस्तः तत्रैव उपस्थितान् चाण्डालान् पप्रच्छ—"कच्चित् कालः अतीतः?" केचन तत्र स्थिताः "न" इति, अन्ये "आम" इति प्रत्यवदन्। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा विषण्णः देवेषु शरणं प्रपेदे—"देवा मे तथा शैव्यापुत्रस्य च कल्याणं कुर्युः" इति प्रार्थयत्। "नमो महाधर्माय, नमः कृष्णाय विधात्रे, पराय चापराय, शुद्धाय, पुराणाय, अक्षराय च। नमो बृहस्पतये, नमो वासवाय च।" इत्युक्त्वा, राजा चाण्डालकर्मण्येव प्रवृत्तः। शवद्रव्यसंग्रहे प्रवृत्ते, तस्य पुनः स्मृतिर्नष्टा; मलिनवेषः, जटिलः, कृष्णवर्णः, दण्डधारी, स मोहाविष्टः। न पुत्रः, न भार्या तस्य स्मरणं प्रविवेश; राज्यहान्या उत्साहो नष्टः, श्मशाने वसन्। तदा तस्य भार्या रुदती, मृतं पुत्रं राजपुत्रं सर्पदष्टं वहन्ती, तत्र समुपाजगाम। "हन्त वत्स! हन्त पुत्र!" इति पुनः पुनः विलपन्ती, कृशा, शुष्कवर्णा, दुःखिता, शिरोभिः रजसा आवृता। सा रानी वाक्यमब्रवीत्—"हन्त राजन्! अद्य तव पुत्रं सोमं पश्य, यं कदाचित् क्रीडन्तं दृष्टवती, अधुना पापसर्पदष्टं भूमौ शयानम्।" तस्याः करुणस्वरं श्रुत्वा, राजा तत्र शीघ्रं गतः, शवच्छादकः सन्। स रुदतीं दीर्घवियोगदग्धां स्वां भार्यां नाजानात्, साक्षान्नवजातामिव। सा अपि तं जटिलं दृष्ट्वा, दारुकाष्ठसदृशं पुत्रं नाजानात्। स तु तमन्धकारपटे आवृतं, सर्पविषपीडितं, राजलक्षणयुक्तं बालं दृष्ट्वा चिन्तां जगाम। "अहो, कस्य कुलस्यायं बालः, मृत्युनाऽपकृतः, यस्य पापेनाशां नाशयति?" इति। मातुः अङ्के शयानं बालं दृष्ट्वा, स्वं पुत्रं रोहिताश्वं पद्मलोचनं स्मरत्। "सापि मम पुत्रः, अनेनैव वयसा अवस्थया च यत्र गतो, यदि स भीममृत्युनाऽपकृतो न स्यात्।" रानी वाक्यमब्रवीत्—"हन्त वत्स! कस्य पापचिन्तया एतावद्भयानकं दुःखमगम्य, यस्य नान्तो दृश्यते? हन्त नाथ! हन्त राजन्! मां दुःखार्तां सान्त्वय; कथं कुतश्चित् आश्वासः स्याद् एवं स्थितायाः? राज्यम्, सुहृदः, भार्यापुत्रयोः विक्रयः—हे भाग्ये! किं न कृतं हरिश्चन्द्रेण त्वया?" तस्याः वचनं श्रुत्वा, राजा तस्मात् स्थलात् पतितः, प्रियतमा पुत्रं च निधनं प्राप्तौ सञ्ज्ञातवान्। "अहो, एषा शैव्या, अयं मम सुतः" इति विलपन्, शोकाभिभूतः, स बाष्पपूर्णः मूर्च्छितः पतितः। सा अपि तं तादृशं ज्ञात्वा, शोकातिरेकात् भूमौ मूर्च्छिता निपपात्। चेतनां पुनः प्राप्य, राजा रानी च दुःखभारात् समाक्रान्तौ, घोरं विलपन्तौ। राजा वाक्यमब्रवीत्—"हन्त वत्स! तव सौम्यं मुखं, सुन्दरलोचनभ्रू-नासिक-केशयुतम्, पश्यन् मम हृदयं कथं न विदीर्यते? 'पुत्र! पुत्र!' इति यदा मधुरया वाचा मामालिङ्ग्य आगमिष्यसि, कं स्नेहेन आलिङ्ग्य 'पुत्र! पुत्र!' इति वदामि? कस्य जानुनी, पृथि-वसना-रजसा लिप्ते, ममोत्तरीयं गात्राणि च मलिनं करिष्यतः? आत्मनः सम्भूतः, हृदयमनःप्रहर्षदायकः, हन्त वत्स! क्रोधात् त्वां द्रव्यवत् विक्रीतवान्। राज्यं सम्पूर्णं, महाधनं, समृद्धं नष्टम्; पुत्रः भाग्यसर्पेण हतः। अधुना सर्पदष्टं पुत्रं पद्ममुखं पश्यन्, तस्य भयानकविषेणान्धः अस्मि।" इत्युक्त्वा, एकमणिं पुत्रं गृहीत्वा, राजा बाष्पगद्गदया वाचा आलिङ्ग्य मूर्च्छितः पतितः। रानी वाक्यमब्रवीत्—"अयं नूनं पुरुषव्याघ्रः, स्वरात् एव ज्ञायते; एष हरिश्चन्द्रः, मुनिश्रेष्ठः, न संशयः। उन्नासिकः, कुसुमदन्तः, एते तस्य महात्मनः लक्षणानि, यस्य कीर्तिः प्रसिद्धा।" किं कारणं राजा श्मशानं प्राप्तः? इति शोकं पुत्रस्य त्यक्त्वा, पतिं पतितं दृष्ट्वा सा चिन्तयामास।