स राजा यमदूतान् भीषणान् पाशहस्तान् अपश्यत्। तैः सः स्वयम् गृहीतः बलात् नीतश्च। तत्र महता क्लेशेन सः आक्रन्दयन्, “अम्ब! पितरौ! अद्य!” इति विलपन्, तैः नरके निवेशितः, उष्णतैलकुम्भे निमग्नः कृतः। तत्र करालैः आरैरपि तीक्ष्णपट्टैः च छिन्नः, तमिस्रेण पीडितः, पूयशोणितभोजनं कर्तुं बाधितः। सप्तवर्षाणि मृतः इव सः शूद्रभावं प्रपश्यन्, प्रतिदिनं नरके दग्धः, अन्यत्र च पक्वः। अन्यत्र पीडितः, कम्पितः, हतः, छिन्नश्च; क्वचित् छरितः, दग्धः, शीतवातैः ताडितः च। एवं नरके शतवर्षाणि प्रतिदिनं व्यतीतानि; तत्र शतवर्षं यमदूतैः संतापितः। ततः पृथिव्यां पतितः, सः श्वा जातः, मलभक्षः। वान्तभोजी, शीतदग्धः, मासमात्रेण मृतः। ततः गधः, द्विपः, कपिः, पशुः, अजः, मृगः, बकः, गौः, विहगः, कृमिश्च इति स्वात्मानं पश्यन्। मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, व्याघ्रश्वा, कुक्कुटः, शुकः, भारद्वाजः, स्थावरः, सर्पः, अन्ये च देहिनः इति रूपाणि दृष्टानि। प्रतिदिनं विविधानि जन्मानि प्रपश्यन्, दुःखैः पीडितः, शतवर्षाणि एवं व्यतीतानि। तत्रैव शतवर्षं हीनयोनिषु स्थित्वा, एकदा सः स्ववंशजनं तत्र अपश्यत्। तत्र स्थितस्य राज्यं द्यूतेन नष्टम्; भार्या पुत्रश्च हृतौ, एकाकी वनं गतः। तत्र सिंहः भीममुखः, वृषेण सह आगच्छन्, तं भक्षितुम् उद्धृतः। पुनः सः अपि भक्षितः, भार्यायाः शोकात् विलपन्, “शैव्ये! क्व गतासि? मां दुःखिनं त्यक्त्वा?” इति। पुनः स्वपत्न्या सह पुत्रं दृष्ट्वा, सा आक्रन्दयत्, “त्रातुम्, हरिश्चन्द्र! किं द्यूतेन ते कृतम्, नाथ?” इति। “तव पुत्रः दुःखस्थितिं प्राप्तः, शैव्यया सह,” इति या विलपन्ती, पुनः पुनः तौ द्रष्टुम् अनीशः, अन्वधावत्। पुनः स्वपत्नीं स्वर्गे इव दृष्ट्वा, सा विकीर्णकेशी, दुःखिता, अर्धवस्त्रा, बलात् नीताऽभवत्। सा चक्रन्द, “रक्ष माम्!” इति; तदा धर्मराजाज्ञया अन्यद् अपि दृश्यं दृष्टम्। आकाशे विलपन्त्यः वाचः श्रुताः, “एहि राजन्! विश्वामित्रेण ते निमित्तं यमाय निवेदितम्।” एवं उक्त्वा, सः बलात् सर्पपाशैः नीतः; इदं श्रद्धादेवेन उक्तं, विश्वामित्रकृतं च। तत्रापि तस्य दुरवस्था अधर्मसम्भूता न व्यस्मरद्; सर्वाणि तानि स्वप्ने दर्शितानि। द्वादशवर्षाणि तानि दुःखानि अनुभूतानि; द्वादशवर्षे समाप्ते, यमदूतैः बलात् नीतः। यमं दृष्ट्वा, सः यमेन उक्तः, “एष विश्वामित्रकोपः, महात्मनः, दुर्निवारः। कौशिकः तव पुत्रमपि म्रियते। गच्छ मानवलोकं, शेषदुःखं अनुभव; तत्र गत्वा ते कल्याणम् भविष्यति।” इति। द्वादशवर्षे समाप्ते, दुःखान्ते, सः यमदूतैः आकाशात् पतितः। यमलोकात् पतन्, भयाकुलः प्रबुद्धः, “हा दुःखम्!” इति चिन्तयन्, क्षारद्रव्यैः स्वाङ्गे उपचारं कृतवान्। स्वप्ने महद्दुःखं दृष्ट्वा, यस्य अन्तः न लभ्यते, चिन्तयामास, “किमिदं दृष्टं स्वप्ने? किम् द्वादशवर्षाणि गतानि?” सः तत्र स्थितान् चाण्डालान् पप्रच्छ, “अतीतानि किल?” केचित् उक्तवन्तः, “न,” अन्ये, “आम” इति। एतत् श्रुत्वा, राजा दुःखितः, देवान् शरणं जगाम, प्रार्थयन्, “देवा मम, शैव्यापुत्रस्य च, कल्याणं कुर्युः।” “नमो धर्माय महात्मने, नमः सृष्टिकर्त्रे कृष्णाय, पराय चापराय, शुद्धाय, पुराणाय, अक्षराय। नमो बृहस्पते, नमः वासवाय च।” इति उक्त्वा, सः चाण्डालकर्मणि प्रवृत्तः। मृतशववेतनसंग्रहे तस्य पुनः स्मृतिविभ्रमः अभवत्; मलिनः, जटिलः, कृष्णवर्णः, दण्डधारी, सः विमूढः। न पुत्रः, न भार्या, स्मरणे; राज्यहान्या उत्साहः नष्टः, श्मशाने वसति स्म। तदा तस्य भार्या रुदती, नागदष्टं पुत्रं मृतं वहन्ती, उपाजगाम। “हा वत्स! हा पुत्र! हा बालक!” इति पुनः पुनः विलपन्ती, कृशा, शुष्कवर्णा, दुःखिता, विकीर्णकेशी च। सा रानी वदति स्म, “हा नृपते! अद्य तव पुत्रं सोमं पश्य, भूमौ स्थितम्; यः क्रीडन् दृष्टः, सः पापसर्पदष्टः मृतः।” तस्याः विलापनिर्घोषम् श्रुत्वा, राजा शीघ्रं तत्र अगच्छत्, मृतवस्त्रावरणकर्ताऽभवन्। सः विलपन्तीं दीर्घवियोगदग्धां, नवान्नवतामिव, स्वपत्नीं नाजानात्। सा अपि जटिलं दृष्ट्वा, नृपसुतं क्षामं, शुष्कवृक्षोपमं, नाजानात्। सः तं बालं कृष्णवस्त्रावृतं, सर्पविषपीडितं, राजलक्षणयुक्तं दृष्ट्वा, गम्भीरं चिन्तां जगाम।