निद्रया अभिभूतः स राजा, तस्य शरीरं कठोरं निश्चेष्टं च मृतवत् शयने स्थितम्। तत्रैव सः अद्भुतं दर्शनं दृष्टवान्। दैवबलप्रेरितः श्मशानवासस्य च सततसम्पर्कात्, सः अन्यदेहे गुरवे यथोचितं दक्षिणां दत्तवान्। द्वादशवर्षाणि दुःखेन यापयित्वा, सः विमुक्तिं प्राप्य, स्वं निम्नजात्याः स्त्रियाः गर्भात् जातं दृष्टवान्। तत्र स्थितः स राजा चिन्तयामास—"यदा अत्र मुक्तो भविष्यामि, तदा सत्कर्माणि दानानि च करिष्यामि।" ततः स निम्नजात्यः बालकः जातमात्र एव श्मशाने मृतकक्रियायाम् सततम् प्रवृत्तः। सप्तमे वर्षे तत्र द्विजः कश्चन मृतः श्मशानं नीतः, तस्य स्वजनैः सह आगमनम् अदृष्ट्वा, स दारिद्र्ययुक्तः धर्मात्मा च बालकः तम् अपश्यत्। तत्र स्थितैः ब्राह्मणैः तेन अपमानं प्राप्य, शुल्कदानेन तेन ब्राह्मणानां क्रोधः उत्त्पन्नः। ते ब्राह्मणाः तदा विश्वामित्रकृत्यानि स्मृत्वा तं बालकं प्राहुः—"पापिष्ठं, अनिष्टं कर्म कुरु! पुरा हरिश्चन्द्रोऽपि विश्वामित्रेण चाण्डालत्वं नीतः।" "सः ब्राह्मणसंपत्तेः हरणेन पुण्यहान्या च तादृशो जातः। तेषां वचनानि सोढुं न शक्ता, क्रुद्धैः ब्राह्मणैः शप्तः।" "गच्छ, घोरं नरकं प्राप्नुहि, पापिष्ठ!" इति उक्तमात्रेण स राजा स्वप्नसदृशे अवस्थायाम् अपतत्। तत्र स यमदूतान् भयानकान् पाशहस्तान् दृष्टवान्, तैः बद्धः बलात् नीतः च। स दुःखितः "अहो माता, अहो पिता, अद्य!" इति विलपन्, नरके क्षिप्तः, तैलकुम्भे पतितः। तत्र कर्तरिभिः छिन्नः, तीक्ष्णशस्त्रैः विदारितः, अन्धकारे क्लेशितः, पूयशोणितभोजनं कृत्वा यातनां प्राप। सप्तवर्षाणि मृतः इव चाण्डालत्वे स्थितः, प्रतिदिनं नरके दग्धः, अन्यत्र पाच्यः। अन्यत्र पीडितः, कम्पितः, हतः, छिन्नः, अपि च अन्यत्र खरदंशैः छिद्यते, दग्धः, शीतवातैः पीडितः। एवं शतवर्षाणि नरके प्रतिदिनं तेन यमदूतैः क्लेशं प्राप्य यापितानि। ततः भूमौ पतितः, श्वा अपवित्रभोजनः जातः, वमनं खादन्, शीतदग्धः, मासमात्रेण मृतः। पुनः गधः, गजः, कपिः, पशुः, अजः, मार्जारः, बकः, गौः, पक्षी, कृमिः च जातः। मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, व्याघ्रः, कुक्कुटः, शुकः, शारिकः, स्थावरः, सर्पः, अन्ये च देहिनः जातः। प्रतिदिनं नानाप्राणिस्वरूपेण जन्म प्राप्य, दुःखैः पीडितः, शतवर्षाणि एवं प्रतिदिनं यापितानि। एवं शतवर्षपर्यन्तं तस्य नीचयोनिषु जन्मानि अभवन्। एकदा सः स्वकुलजनं तत्र दृष्टवान्। तत्रैव स्थितस्य तस्य राज्यं जूयमानं नष्टम्, भार्या पुत्रश्च अपहृतौ, सः एकाकी वनं गतः। तत्र सिंहं विकटमुखं भीषणं, वृषेण सह आत्मानं खादितुं आगतम् अपश्यत्। तेनापि पुनः भक्षितः, पत्न्याः शोकवशात् "शैव्ये, क्व गतासि, मां दुःखिनं परित्यज्य?" इति विललाप। पुनः स्वपत्नीं पुत्रेण सह दृष्ट्वा, सा रुरोद—"रक्षस्व नः, हरिश्चन्द्र! किं त्वया जूयते, भगवन्?" "तव पुत्रः, अहं च शैव्यया सह दीनावस्थां प्राप्तौ," इति सा। तं पुनः पुनः अनुयान्तं सः न दृष्टवान्। ततः स्वर्गे इव, सः पुनः पत्नीं विकलां, विकीर्णकेशीं, अर्धवस्त्रां, बलात् नीयमानां दृष्टवान्। सा "रक्षस्व मां!" इति पुनः पुनः आक्रोशयामास। पुनः धर्मराजाज्ञया, सः निम्नलिङ्गं ददर्श। आकाशे शब्दान् शृणोति—"एहि राजन्! विश्वामित्रस्य कृते यमाय निवेदितं।" इति उक्त्वा, तं बलात् सर्पपाशैः आकृष्य नीतम्, इदं श्रद्धादेवेन उक्तं, विश्वामित्रस्यैव कृत्यम्। तत्रापि तस्य अधर्मजन्यं विकृतावस्थां निवारयितुं न शशाक। सर्वाः अवस्थाः तस्मै स्वप्ने दर्शिताः। एवं द्वादशवर्षाणि तेन ताः अवस्थाः अनुभूताः। द्वादशे संवत्सरे गते, सः यमदूतैः बलात् नीतः। यमं दृष्ट्वा, यमः तम् उक्तवान्—"एष विश्वामित्रस्य कोपः, महात्मनः, दुर्निवार्यः।" "सः कौशिकः तव पुत्रस्यापि मृत्युं करिष्यति। गच्छ मानुषलोकं, अवशिष्टक्लेशं अनुभव। ततः ते श्रेयः भविष्यति।" द्वादशवर्षे पूर्णे, स राजा दुःखपर्यन्ते यमदूतैः आकाशात् भूमौ पतितः। तत्र यमलोकात् पतन्, भयाकुलः प्रबुद्धः, "अहो दुःखम्!" इति चिन्तयन्, स्वाङ्गे क्षारद्रव्यं लेपयामास। स्वप्ने अनन्तदुःखदर्शनं दृष्ट्वा, "किं मया दृष्टं स्वप्ने? द्वादशवर्षाणि नूनं व्यतीतानि वा?" इति चिन्तयामास। सः सन्दिग्धः तत्रैव चाण्डालान् पृष्टवान्—"किं संवत्सरः गतः?" केचित् तत्र स्थिताः "न," इति, अन्ये "आम्, गतः," इति ऊचुः। एतत् श्रुत्वा, राजा दुःखितः, देवेषु शरणं गत्वा प्रार्थयामास—"देवा मम, शैव्यायाश्च पुत्रस्य च कल्याणं कुर्युः।" "नमो महाधर्माय, नमः सृष्टिकर्त्रे कृष्णाय, परमाय, अधमाय, शुद्धाय, पुराणाय च अक्षयाय।