हरिश्चन्द्रः राजा तदा चाण्डालनगर्यां निवसन्, प्रातःसायं मध्याह्नं च, तत्रेदं गीतवान्। दुःखेन पीडितं पुत्रं, दुःखशीलां च कन्यां पुरतः पश्यन्, तया सह दुःखार्तया स्मृतः, "राजा स्मान् मोक्षयिष्यति" इति चिन्तयन्नासीत्। धनं लब्ध्वा ब्राह्मणायापि अधिकं दत्तवान्, तथापि सा मृगाक्षी न मे महापातकं विज्ञातवती। राज्यहानिः, मित्रपरित्यागः, भार्यापुत्रविक्रयः, चाण्डालत्वं च—एवं दुःखानां परम्परा मम जातेत्यहो। स एवमस्ति तत्र सदा प्रियं पुत्रं, स्वात्मतुल्यां धर्मपत्नीं च स्मरन्, सर्वं नष्टं मनसि शोकाकुलोऽनुस्मरन् वसति स्म। कालेन किञ्चित् गते, हरिश्चन्द्रः राजा मृतशय्यायां चाण्डालाज्ञया श्मशाने चीराणि संग्रहीतुं प्रवृत्तः। चाण्डालेन शिक्षितः सः मृतशय्यानां चीराणि संगृह्य तत्र दिवसरात्रौ स्थित्वा शवागमनं प्रतीक्षते स्म। चाण्डालेन प्रोक्तं—"शवात् षष्ठांशोऽपि राज्ञे दातव्यः, त्रयो भागा मम, द्वौ तव वेतनम्" इति। एवं शिक्षितः सः वाराणस्यां तदा मृतशय्यागृहं ययौ, यत्र दानानि दीयन्ते। तदश्मशानं भीषणशब्दयुक्तं, शिवगणशतैः समाकीर्णं, शवपर्वतैः पूरितं, दुर्गन्धयुक्तं, धूमराशिभिः आच्छन्नं च आसीत्। तत्र पिशाचभूतप्रेतडाकिनीयक्षैः आकुलं, गृध्रशृगालैः परिवृतं, श्वपुच्छैः संवृतं च आसीत्। अस्थिपर्वतैः पूरितं, विकटगन्धेन व्याप्तं, विविधशोकाक्रन्दैः नादितं, भीषणध्वनिना च सम्पूर्णम्। "हा पुत्र! हा बान्धव! हा भ्रातः! हा प्रिये! हा नाथ! हा भगिनि! हा मातः! हा पितामह!" इति शोकार्तजनैः क्रन्द्यमानं तत्र महान् शब्दः शृणोति। "पितामह! पितरः! क्व गताः? आगच्छन्तु बान्धवाः!" इति शब्दः तत्र श्रूयते। तदश्मशानं दग्धमांसमज्जास्थिपेशीभिः पूरितं, अधर्दग्धत्वचः राशिभिः च आसीत्। अधर्दग्धानि शवानि, कृष्णवर्णानि, दन्तपङ्क्तिप्रदर्शकैः, अग्निमध्ये शयानानि, हसन्ति इव दृश्यन्ते—एवं शरीरस्य दशा। शवपक्षिणां अस्थिपङ्क्तिभिः अग्निकटकटशब्दः, बान्धवकृतक्रन्दैः चाण्डालानां हर्षनादैः मिश्रितः, शृणोति। प्रेतगणपिशाचराक्षसानां भीषणनादः, गीतगर्जितं महाघोरं, प्रलयान्ते इव शृणोति। महिषगवयविष्टिपर्वतैः आकुलं, भस्मराशिभिः आच्छन्नं, अस्थिपर्वतैः सह आसीत्। विविधदानैः, विकीर्णदीपैः, काकैः अवशिष्टमांसभक्षिभिः, तदश्मशानं नानाशब्दसमाकुलं, नरकसदृशं दृश्यते। अशुभग्रहपीडितानां भीषणक्रन्दैः, शृगालहिंसारवैः, भीषणनादैः च नादितं, शोकाक्रन्दैः घनं, भयस्यापि भयस्थानं तदश्मशानम् आसीत्। तत्र राजा दुःखार्तः, शोकविह्वलः, "हा मम सेवकाः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः, मम राज्यं विनष्टम्" इति विलपन् आगतः। "हा शैव्ये! हा पुत्र! हा वत्स! त्वं मां दारिद्र्यदुःखेन त्यक्त्वा गतः। विश्वामित्रशापेन त्वं मम अगोचरं गतः" इति पुनः पुनः चिन्तयन्, चाण्डालवचनानुसारं मलिनः, स्थूलाङ्गः, जटिलः, दुर्गन्धयुक्तः, दण्डधरः चाभवत्। दण्डेन सह, मृत्युसदृशः, इह तत्र धावन्, "एतत् शवस्य मूल्यं मया लब्धम्, अधिकं लप्स्ये" इति वदन्। "एष मम, एष राज्ञः, एष चाण्डालकाधिपतेः" इति सर्वदिक् धावन्, जीवन्नपि अन्ययोनिं प्रविष्टः इव राजा। बहुग्रन्थिबन्धितपटवासः, मुखबाहुजङ्घोदरपादाः चिताभस्मरेण लिप्ताः। हस्ताङ्गुल्यः विविधमज्जावसामांसलेपनयुक्ताः, बहुशवभोज्येन तृप्तः, गाढनिःश्वासयुक्तः। मृतशिरसः पुष्पमालाभिः शिरः अलङ्कृत्य, नक्तन्दिवं न निद्रां लभते, सदा दुःखार्तः क्रोशन्। एवं द्वादशमासान् तस्य राज्ञः शतवर्षसमानान् व्यतीतान्, स बान्धवविहीनः क्लान्तः। निद्रावशेन स्थूलशरीरः, निश्चेष्टः, मृतवत् शय्यायां शयानः, तत्राश्चर्यमदृश्यत्। दैवबलात्, श्मशानसंसर्गात्, अन्यशरीरे स्थितः सः, आचार्याय दक्षिणां दत्तवान्। एवं द्वादशवर्षदुःखानन्तरं मोक्षं लब्धवान्; तदा सः स्वं नीच्योनिजातं दृष्टवान्। तत्र स्थित्वा, राजा तदा चिन्तयामास—"अत्र मुक्तो जातमात्रः, दानधर्मादिकं करिष्यामि" इति। स शीघ्रमेव जातः, स नीचः बालः सदा श्मशाने अन्त्यकर्मणि प्रवृत्तः। सप्तमे वर्षे तत्र, द्विजः कश्चिद् मृतः श्मशाने, स बान्धवैः नीतः, तं दरिद्रो धर्मशीलः बालः दृष्टवान्। तत्र ब्राह्मणान् तेन तिरस्कृत्य, मूल्यं याचमानः, ब्राह्मणाः तदा विश्वामित्रकृत्यं स्मरन्। "एतत् महापापं कुरु, पापकर्मन्! पूर्वं हरिश्चन्द्रः राजा विश्वामित्रेण नीचत्वं प्राप्तः" इति। "स ब्राह्मणस्वस्यापहरणात् पुण्यहान्या जातः; ब्राह्मणवाक्यान् सह न शशाक, तत्र ते शप्तः।" "गच्छाधुना घोरं नरकं, पापिष्ठ!" इति वचनं श्रुत्वा, राजा स्वप्नसदृशावस्थाम् अवाप।