तस्मिन्नेव समये पक्षिणः कथयन्ति—यदा स राजा हरिश्चन्द्रः तत्र तस्य कण्ठे दुःखेन व्यापन्नः, तदा तपस्याधारः विश्वामित्रः क्रोधेन दग्धनेत्रः तत्र आगच्छत्। स राजा प्रति सन्तप्तः वाचं प्रवर्तयामास—“एष चाण्डालः ते सम्पूर्णं धनं दातुं आगतः, किं तु यज्ञदक्षिणा पूर्णा मम न दत्ता?” इत्युक्त्वा स राजा हरिश्चन्द्रः विश्वामित्रं प्रार्थयति—“कौशिक, अहं सूर्यवंशसम्भूतः, कथं धनलाभाय चाण्डालस्य सेवकः स्याम्?” विश्वामित्रः पुनः प्रत्यवदत्—“यदि चाण्डालात् विक्रयेन प्राप्तं धनं समये मम न दास्यसि, तदा निःसन्देहं तव शापं करिष्यामि।” तदनन्तरं राजा हरिश्चन्द्रः भीतः, दुःखेन कम्पमानः, मुनेः पादौ गृहीत्वा प्रार्थयामास—“भगवन्, अहं तव दासः, दुःखितः, भीतः, भक्तः च। कृपां कुरु, महर्षे, चाण्डालसंगः अत्यन्तं भीषणः।” पुनः स राजा विनयेन उक्तवान्—“शेषेण धन्येन सर्वं कार्यं तव आज्ञया करिष्यामि, मुनिश्रेष्ठ, तव इच्छानुसारं सेवकः स्याम्।” विश्वामित्रः तदा अवदत्—“यदि मे दासः भविष्यसि, तदा चाण्डालाय तव विक्रयं कृत्वा, लक्षकोटि धनं प्राप्त्वा, दासभावेन तव दानं कृतम्।” पक्षिणः पुनः कथयन्ति—एवमुक्ते चाण्डालः हृष्टचित्तः, तं धनं विश्वामित्राय दत्त्वा, राजानं बन्धनं कृतवान्। राजा दण्डेन ताडितः, मनः मोहितः, इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि, प्रियजनवियोगेन शोकाकुलः, चाण्डालपुरं नीतः। तत्र राजा हरिश्चन्द्रः चाण्डालपुरे निवसन्, प्रभाते, मध्याह्ने, सायं च, इदं गीतं गायति—“शोकवदनं पुत्रं पश्यामि, शोकवदनां कन्यां च मम पुरतः, दुःखेन पीडितां, स्मरन्ति माम्; राजा मोक्षयिष्यति।” “धनं प्राप्त्वा ब्राह्मणाय पुनः अधिकं दत्तवान्; किं तु सा हरिणी नेत्रवती मम महापापं न जानाति।” “राज्यहानिः, मित्रपरित्यागः, पत्नीपुत्रविक्रयः, चाण्डालत्वं च—अहो दुःखानां परम्परा!” एवं स राजा तत्र सर्वदा निवसन्, प्रियं पुत्रं, आत्मसमां धर्मपत्नीं, सर्ववस्तुहानिं स्मरन्, दुःखितः अभवत्। कालेन राजा हरिश्चन्द्रः चाण्डालस्य आज्ञया श्मशाने मृतशरीरात् वस्त्रसंग्राहकः अभवत्। चाण्डालस्य उपदेशेन, मृतशरीरवस्त्राणि संग्रहीत्वा, दिवसं रात्रिं च तत्र स्थित्वा, शवागमनं प्रतीक्षते स्म। चाण्डालः अवदत्—“एतत् अपि राज्ञे दातव्यम्—शवात् षष्ठभागः; त्रयो भागाः मम, द्वौ तव वेतनम्।” एवं उपदिष्टः, स राजा मृतगृहं गच्छति, यत्र तस्मिन्काले वाराणस्यां दानानि दीयन्ति। श्मशानं तत्र भीषणरवेन नादितम्, शिवार्चितगणैः शतशः समाकीर्णम्, शवपर्वतैः पूरितम्, दुर्गन्धयुक्तम्, धूमगहनम्। पिशाचैः, भूतैः, प्रेतैः, डाकिन्यः, यक्षैः च समाकीर्णम्, गृध्रैः, श्वभिः, कुक्कुटैः परिवेष्टितम्। अस्थिपर्वतैः पूरितम्, तीव्रगन्धेन व्यापितम्, विविधशोकनादैः नादितम्, भीषणरवेन कलुषितम्। “हाहा, पुत्र! मित्र! बन्धु! भ्रातः! प्रिय! हाहा, स्वामिन्! भगिनि! माता! काका! पितामह!” “पितामह! पिता! क्व गतः? आगच्छ, बान्धवाः!”—एवं महानादः तत्र शोकाक्रन्दनात् श्रूयते। तत्र ज्वलितमांसं, वसा, मज्जा, अधज्वलितत्वक् पर्वतानि दृश्यन्ते। अधज्वलितानि शवानि, कृष्णवर्णानि, दन्तपङ्क्तिभिः हसन्ति इव, अग्निमध्ये शयानानि—एवं शरीरस्य अवस्था। अग्निनिःशब्दः पक्ष्यस्थिपङ्क्तिभ्यः श्रूयते, बान्धवानां क्रन्दनम्, चाण्डालानां हर्षनादः च मिश्रितः। भूतगणानां, पिशाचानां, राक्षसानां भीषणरवः, गीतं च, प्रलयकाल इव श्रूयते। महिषगवविष्टिपर्वतैः समाकीर्णम्, भस्मपर्वतानि, अस्थिप्रसारितानि च दृश्यन्ते। विविधदानैः, विकीर्णदीपैः, कौकः शवशेषे चुंचति, तदश्मशानं नरकसदृशं बहुनादयुक्तम्। अशुभयक्षग्रहपीडितानां भीषणक्रन्दनैः, श्वभिः आर्तनादैः, भीषणरवेन नादितम्, शोकाक्रन्दनस्य घटितम्, भयस्य अपि भयस्थानम्। तत्र राजा दुःखितः, शोकग्रस्तः, आगच्छत्—“हाहा, दासाः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः, मम राज्यं विनष्टम्।” “हाहा, शैव्या! हाहा, पुत्र! हाहा, बालक! त्वं मां दीनं त्यक्त्वा गतः; विश्वामित्रशापेन त्वं मम अगम्यं गतम्।” एवं पुनः पुनः चिन्तयन्, चाण्डालस्य वचनानुसारं, मलिनः, स्थूलाङ्गः, जटिलः, दुर्गन्धयुक्तः, दण्डधरः अभवत्। दण्डेन मृत्युं इव दर्शयन्, इदं इदं शवस्य मूल्यं प्राप्तवान्, अधिकं प्राप्तुं इच्छन् इत्यन्यदिशं धावति स्म। “एतत् मम, एतत् राज्ञः, एतत् चाण्डालकस्य” इति सर्वदिशं धावन्, जीवन् अन्यां योनिं प्रविष्टः इव। बहुग्रन्थिप्रसक्तपट्टवस्त्रं धारयन्, मुखं, बाहु, उदर, ऊरु, पादौ च श्मशानभस्मधूलिना लिप्तानि। हस्ताङ्गुल्यः विविधवसा, मज्जा, स्नेहेन लिप्ताः, श्वासं दीर्घं कृत्वा, शवभोजनं कृत्वा सन्तुष्टः। मृतशिरसः पुष्पमालां शिरसि धारयन्, रात्रौ दिवा च न निद्रायति, सततं शोकनादं कुर्वन्। एवं द्वादश मासाः, शतवर्षसमानाः, तस्मै राजश्रेष्ठाय, क्लान्ताय, बन्धुविहीनाय, व्यतीतानि।