राज्ञे तु तादृशं कठोरमधिकारुणं वचनं कृत्वा, कौशिकः क्रोधेन धनं गृहीत्वा शीघ्रमेव निर्गतः। विश्वामित्रे गते, स राजा भयशोकसागरमग्नः, सर्वथा चिन्तयन्, अधोमुखः स्वयमेव उच्चैः वक्ति स्म— "येनेदं धनं क्रीतवान्, सः मम दासः, सः शीघ्रं सन्ध्याप्राक् स्वयमेव उक्तव्यं—कस्मिन्नर्थे क्रीतः इति।" एवमेव तस्य चिन्तयतः, धर्मः त्वरया आगतः, चाण्डालरूपं धारयन्—दुर्गन्धः, विकृतः, कठोरः, दाढी, विकटदंष्ट्रः, भीषणः। सः कृष्णवर्णः, स्थूलपृष्ठः, पिङ्गलोच्छ्रायनेत्रः, कटुवादी, पक्षिसमूहं हस्ते धारयन्, मृतशरीरमालाभूषितः। कपालं हस्ते, दीर्घमुखः, भीषणः, सदा विवृत्तमुखः, श्वपदसमूहपरिवृतः, दण्डधारी, विकटदर्शनः। स चाण्डालः उवाच—"मया त्वं क्रीतः। शीघ्रं स्वमूल्यं वद—स्वल्पं वा, बहु वा—येन त्वं मया लभ्यसे।" एवं तं दृष्ट्वा—क्रूरदृष्टिं, अतीव कठोरं, पापतमं भाषमाणं—राजा पप्रच्छ, "कः त्वं?" स चाण्डालः उवाच—"अत्राहं चाण्डाल इति प्रसिद्धः, अस्मिन्पुर्यां प्रवीर इति विख्यातः, छेदकः च, शववस्त्रहरणकृदपि।" हरिश्चन्द्रः उवाच—"नाहं चाण्डालस्य दास्यं इच्छामि, यद् अतीव निन्दितं। श्रेयो मम शापाग्निना दग्धुं, न चाण्डालाधीनं पतितुम्।" एवं वदति तस्मिन्, विश्वामित्रः तपसां निधिः, क्रोधात् उन्मीलितलोचनः, राजानं प्रति अभाषत— "एष चाण्डालः तुभ्यं बहुधनं दातुमागतः; कुतः न सम्पूर्णं दक्षिणां मम दत्तवान्?" हरिश्चन्द्रः उवाच—"भगवन्, अहं स्वयम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, हे कौशिक! कथं धनलुब्धः चाण्डालस्य दासत्वं प्राप्नुयाम्?" विश्वामित्रः उवाच—"यदि त्वं चाण्डालात् आत्मनं विक्रय्य प्राप्तं धनं मम समये न दास्यसि, शप्तः भविष्यसि।" ततः स राजा हरिश्चन्द्रः, शोकसन्तप्तः, कम्पमानः, मुनिपादौ गृहीत्वा प्रार्थयत—"कृपां कुरु!" "दासोऽहं तव, दुःखितोऽस्मि, भीतः च, भक्तः च। महर्षे, अनुग्रहम् दर्शय। चाण्डालसंबन्धः घोरः। यदवशिष्टं धनं, तेन सर्वकार्याणि तवाज्ञया करिष्यामि। तव दासः, तव वशे स्थितः भविष्यामि।" विश्वामित्रः उवाच—"यदि मम दासः भवसि, तर्हि चाण्डालाय त्वां ददामि, सः त्वाम् विक्रय्य कोटिशतं धनं लब्ध्वा, दास्यभावं प्राप्य।" एवं उक्ते, चाण्डालः हृष्टचित्तः, तत् धनं विश्वामित्राय दत्त्वा, राजानं बबन्ध। दण्डेन ताडितः, मूढचेताः, विक्षिप्तेन्द्रियः, प्रियजनवियोगदुःखितः, सः चाण्डालपुरं नीतः। तत्र राजा हरिश्चन्द्रः चाण्डालस्य नगरे वसन्, प्रभाते, मध्याह्ने, सायं च, इदं गानं कृत्वा स्थितवान्— "शोकान्वितं पुत्रं पश्यामि, शोकान्वितां कन्यां च मम पुरतः। सा दुःखिता मां स्मरति—राजा नः मोक्षयिष्यति। धनं लब्ध्वा, ब्राह्मणायापि अधिकं दत्तवान्; तत्रापि सा हरिणेक्षणा न वेत्ति, यदधिकं पापं मया कृतम्। राज्यहानिः, मित्रत्यागः, भार्यापुत्रविक्रयः, इदानीं चाण्डालतां प्राप्तः—हा, कियन्ति दुःखानि!" एवं तत्र सदा वसन्, प्रियं पुत्रं, आत्मतुल्यां धर्मपत्नीं च, सर्वस्वं नष्ट्वा, शोकाकुलः स्मरन्। कालेन, राजा हरिश्चन्द्रः चाण्डालाज्ञया श्मशाने मृतशरीरवस्त्रहरणकर्त्ता जातः। चाण्डालेन शववस्त्रहरणकर्त्रा उपदिष्टः, सः तत्रैव अहर्निशं स्थित्वा, शवागमनं प्रतीक्षते स्म। "एतदपि राज्ञे दातव्यं—शवात् षष्ठभागः; त्रयो भागाः मम; द्वौ भागौ तव वेतनम्।" एवं उपदिश्य, सः मृतेषु गृहं ययौ, यत्र दानानि दीयन्ते, तदा वाराणस्याम्। तद् श्मशानं भयङ्करनिनादयुक्तं, शिवार्चितगणैः संकुलं, शतशः शवपुञ्जैः पूरितं, दुर्गन्धयुक्तं, धूमाच्छन्नं च। पिशाचैः, भूतैः, प्रेतैः, डाकिनीयक्षैः चाकीर्णं, गृध्रशृगालसमूहैः, श्वपदगणैः परिवृतम्। अस्थिपुञ्जैः पूरितं, भीषणगन्धयुक्तं, विविधविलापैः प्रतिध्वनितं, घोरनिनादैः व्याकुलम्। "हा पुत्र! मित्र! बान्धव! भ्रातृ! प्रिये! हा नाथ! स्वसृ! माता! मातुल! पितामह!" "पितामह! पितरः! कुत्र गताः? आगच्छन्तु बान्धवाः!"—एवं महान् शब्दः तत्र विलपद्भिः श्रूयते। दग्धमांसमज्जास्थिपुञ्जैः पूरितं, अर्धदग्धत्वचः निक्षिप्तम्। अर्धदग्धानि शवानि, कृष्णवर्णानि, विकटदंष्ट्राराशिभिः, हसन्ति इव अग्निमध्ये शयानानि—एवं शरीरस्य स्वभावः। दग्धपक्ष्यस्थिपङ्क्तिभिः कर्करशब्दः, बान्धवविलापः, चाण्डालानां हर्षनिनादैः मिश्रितः, श्रूयते। भूतगणपिशाचराक्षसानां भीषणनिनादः, यथाप्रलयकाले, श्रूयते। महिषगवयविष्टापुञ्जैः संकुलं, भस्मपर्वतैः आच्छादितं, अस्थिप्रतिष्ठितम्। विविधदानैः, विकीर्णदीपैः, काकैः अवशिष्टानि भक्षयद्भिः, तद् श्मशानं नानाशब्दयुक्तं, नरकसदृशं दृश्यते।