द्रोनस्य पुत्राः पिङ्गाक्षः, विवोधः, सुपुत्रः, सुमुखश्च—एते पक्षिप्रवराः, सत्यमेव वेदितारः, शास्त्रार्थपरिग्राहिणश्च सन्ति। तेषां बुद्धिः वेदशास्त्रार्थग्रहणे निरवधानम्, ते च विंध्यगुहासु निवसन्ति। तेषां समीपं गत्वा प्रश्नान् पृच्छेत्। एवं मर्कण्डेयेन विज्ञप्तः स महर्षिः, व्याघ्रशार्दूलसमः, विस्मयान्वितनेत्रः प्रत्युवाच। जैमिनिः उवाच—“अहो आश्चर्यमेतत्, ब्रह्मन्! पक्षिणां वाणी मानुषवत्, तव च एते पक्षिणः दुर्लभं विज्ञानं प्राप्तवन्तः। यदि ते पशुषु जाताः, कथं तादृशं ज्ञानमवापुः? कथं च द्रोनस्य पुत्रत्वेन पक्षिणः कथ्यन्ते? कः वा स प्रसिद्धः द्रोणो यस्य चत्वारः पुत्राः धर्मज्ञाः, गुणसम्पन्नाः, महात्मानः सञ्जाताः?” मर्कण्डेयः उवाच—“शृणुष्व, यथावृत्तं पुराकाले नन्दने शक्रनारदयोः संवादे। नारदः नन्दने शक्रं सुरेश्वरं सुरस्त्रीसमूहे स्थितं, तेषां मुखानि पश्यन्तं, अपश्यत्। दृष्ट्वा तमृषिसत्तमं, इन्द्रः स्वासनं सम्पूज्य तस्मै दत्तवान्। वज्रधरस्य उत्तिष्ठतः ताः दिव्याङ्गनाः साभिवादनं नम्रतया मुनये च प्रणम्य स्थिताः। सत्कारं प्राप्य, शक्रसमीपे उपविश्य, नारदः सम्यक् संवादं चकार। ततः शक्रः तं मुनिवरं उवाच—‘इमासु नर्तकीषु यां कामयसे, तस्या आज्ञां ददामि—रम्भां, कर्कशां, उर्वशीं, तिलोत्तमां, घृताचीं, मेनकां वा यां वाञ्छसि।’ शक्रस्य वचः श्रुत्वा, नारदः, द्विजोत्तमः, विचार्य, तासु विनीतासु अप्सरसः उवाच—‘याऽत्र सर्वगुणैः, सौन्दर्येन, दाक्षिण्येन च स्वयमेवात्मानं श्रेष्ठां मन्यते, सा मम पुरतः नृत्यतु। गुणहीनस्य सौन्दर्यहीनस्य च नृत्ये सिद्धिरपि नास्ति; यथा नृत्यं मूलरहितं केवलं अनुकरणमेव।’ तत्क्षणं ताः सर्वाः ‘अहं गुणश्रेष्ठा, त्वं न, न च त्वम्’ इत्येकैकशः प्राहुः। तासां कलहं दृष्ट्वा, वज्रधारी इन्द्रः उवाच—‘मुनिः पृच्छ्यताम्; स एव युष्माकं गुणश्रेष्ठतां निर्णेष्यति।’ इन्द्रस्य इच्छया पृष्टाः, नारदः ताः उवाच—‘युष्माकं या सा या महर्षिं दुर्वाससं पर्वतशिखरे तपस्विनं बलात् चञ्चलयितुं शक्नोति, तामहं गुणश्रेष्ठां मन्ये।’ मर्कण्डेयः उवाच—एतद्वचनं श्रुत्वा तासां ग्रीवाः कम्पिताः, ‘अस्माभिः एतदशक्यम्’ इत्यन्योन्यं चचर्चुः। तत्र वपुर्नाम्न्यप्सराः, मुनिचञ्चलनशक्त्या गर्विता, प्रत्युवाच—‘अद्य अहं तत्र गमिष्यामि यत्र स मुनिः वर्तते। कामदेवस्य सहाय्येन, यस्य बाणाः रतिरससिक्ताः, तं जितेन्द्रियं मुनिं अद्य मोदयिष्यामि। ब्रह्मा, जनार्दनः, नीलकण्ठः अपि, अद्य कामबाणैः तानपि विद्धान् कुर्याम्।’ एवं उक्त्वा वपुः हिमवत्पर्वतं जगाम, यत्र मुनिः तपसा मृगमित्रः अभवत्। यत्र स महर्षिः वसति स्म, कोकिलरवमधुरस्वरा सा अप्सराः समीपस्थिता गीतं गायितुम् आरब्धा। गीतध्वनिं श्रुत्वा, स मुनिः विस्मितचित्तः, तां सुमुखीं कन्यां द्रष्टुम् आगतः। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, मुनिः मनः निगृह्य, आगतानां चञ्चलनाय विज्ञाय, कोपसम्भृतः अभवत्। ततः स महातपाः तामिदं वचनं उवाच—‘त्वं, विहायसी, मदगर्विता, मम कष्टेनार्जितं तपः विघ्नयितुमिह आगता, दुःखं च मे कृतवती। अतः मम रोषेण स्पृष्टा, पक्षिजातिषु षोडशवर्षाणि जन्म प्राप्स्यसि। स्वस्वरूपं त्यक्त्वा, पक्षिरूपं धारयित्वा, चत्वारः पुत्रान् जन्मसि, हे अधमाप्सरः। तत्र सुखं न प्राप्य, शुद्धा भूत्वा, पुनः स्वर्गं यास्यसि; प्रत्युत्तरं न वक्तव्यम्।’ एवं तया दुरोदरं शापं दत्त्वा, क्रोधात् रक्तलोचनः, स मुनिः तत्रत्यां कम्पमानां गर्वितां त्यक्त्वा प्रतस्थे। सा च, चञ्चलसलिलवेगेन मनः कम्पिता, पक्षिजातिषु पुण्यकीर्त्या समुत्पन्ना। त्रेतायां तु काले कश्चन हरिश्चन्द्रो नाम राजर्षिः आसीत्, यस्य कीर्तिः पृथिव्यां प्रकाशमाना धर्मनिष्ठा च आसीत्। तस्य राज्ये न कदापि दुर्भिक्षं, न रोगः, न अकालमृत्युः, न च प्रजाः अधर्मनिष्ठाः। नापि कोऽपि धनबलेन वा तपसा वा मदोन्मत्तः, न च यौवनं न प्राप्ता काचिदपि स्त्री जातु जाता। कदाचित् स राजा महाबाहुः, मृगं अन्विष्य वनं प्रविष्टः, स्त्रीणां ‘रक्ष रक्ष’ इति क्रन्दितशब्दं पुनः पुनः शुश्राव। मृगं त्यक्त्वा, राजा उवाच—‘मा भैष्ट! मम राज्ये कः पापं कर्म कुर्यात्?’ इत्युक्त्वा, तस्याः क्रन्दनध्वनेः अनुयायी, स सर्वविघ्नकारणं भीषणं किञ्चित् सत्त्वं अपश्यत्, तच्च चिन्तयितुं आरब्धम्।