सा या न कदापि वायुनापि सूर्येणापि नापरेणापि पुरुषेण दृष्टपूर्वा, सा एव मम धर्मपत्नी अधुना दासीभावं प्राप्ता। एष चायं सौर्यवंशसमुत्पन्नः कुमारः, कोमलकरतरः, विक्रयितः सञ्जातः—धिगस्तु माम्, मोहाविष्टं! हन्त प्रिये! हन्त वत्स! अहो प्रियतम! ममाधर्मकृत्यप्रभावात् यूयं भाग्यवशात् एतादृशं दुःखस्थानं प्राप्ताः, अहं च न म्रियामि—धिगस्तु माम्! एवं विलपन्तं राजानं विहाय, स ब्राह्मणः तान् पत्नीं पुत्रं च शीघ्रं वृक्षशृङ्गगृहाणि लङ्घयन् निनाय। ततो विश्वामित्रः समागत्य, धनं याचितुम् आरब्धवान्; हरिश्चन्द्रः तस्मै तत्सर्वं सम्प्रदाय। तद्विक्रयधनं न्यूनं दृष्ट्वा, क्रुद्धः कौशिकः मुनिः शोकसंतप्तं राजानमिदं उवाच—"हे क्षत्रिय, यदि एतत् युक्तं दक्षिणारूपं मन्यसे, तर्हि मम पराक्रमं शीघ्रं पश्य। एषा मम तपःशक्तिः, शुद्धब्राह्मण्यं, घोरपराक्रमः, निर्दोषस्वाध्यायश्च।" हरिश्चन्द्रः सविनयं उवाच—"भगवन्, अन्यं दास्ये, किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व। अद्य मम भार्या विक्रयिता, पुत्रश्च बाल एव।" विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"राजन्, चतुर्थभागः दिनस्यावशिष्टः; एतान्येव कालमानं प्रतीक्षे। अधिकं न भाषस्व।" इत्येवं कठोरनिरदयवचनानि उक्त्वा, स कौशिकः मुनिः धनं गृहीत्वा क्रुद्धः शीघ्रं प्रस्थितवान्। तस्मिन् गते, राजा भयशोकसागरमग्नः, सर्वथा चिन्तयन्, शोकविह्वलमुखः, स्वयमेवोवाच—"यः मया विक्रयधनेन क्रीतः दासः, स मम कर्तव्यं शीघ्रं वदतु, सूर्यास्तात् पूर्वं।" तदा धर्मः चण्डालरूपेण, दुष्प्रतीकः, दुष्टगन्धः, विकृतः, कठोरः, दाढिमान्, विकटदंष्ट्रः, विरूपः, अभ्यागतः। कृष्णः, स्थूलपिङ्गलाक्षः, कठोरभाषी, पक्षपुटपुटीधारी, शवमालाभूषितः, भयानकः, शिरःकपालधारी, दीर्घाननः, विकटवदनः, सदैव विवृतमुखः, श्वपदसंघपरिवृतः, दण्डधारी च दृष्टः। स चण्डालः उवाच—"अहं तव क्रीतः; शीघ्रं स्वमूल्यं वद, यत्किञ्चिदस्तु, येन त्वां लभे।" तं दृष्ट्वा, क्रूरदृष्टिं, कठोरं, पापकथनं, राजा पप्रच्छ—"कः त्वं?" चण्डालः प्रत्युवाच—"अहं चण्डालः, अत्र प्रवीर इति प्रसिद्धः, शववस्त्रहरणकर्त्ता।" हरिश्चन्द्रः उवाच—"नाहं चण्डालसेवामिच्छामि, या महापाप्या; शापाग्निना दग्धोऽपि ततो वरम्।" एवं वदति तस्मिन्, विश्वामित्रः तपोनिधिः, कोपसंरक्तलोचनः, समागत्य, राजानमुवाच—"एष चण्डालः बहुधनं दातुमागतः, तर्हि सम्पूर्णा दक्षिणा मम किमर्थं न दीयते?" हरिश्चन्द्रः उवाच—"भगवन्, अहं सौर्यवंशसमुत्पन्नः, कः कौशिक, कथं धनार्थी चण्डालस्य दास्यं कुर्याम्?" विश्वामित्रः उवाच—"यदि चण्डालविक्रयधनं समये न दास्यसि, तर्हि शप्तः भविष्यसि।" एवं श्रुत्वा, राजा हरिश्चन्द्रः, भयाक्रान्तः, कम्पमानः, मुनिपादौ गृहीत्वा, कृपां याचितवान्—"अहं तव दासः, क्लिष्टः, भीतः, भक्तिमान् चास्मि; दयां कुरु, भगवन्; चण्डालसंयोगो भीषणः। शेषधनेन सर्वं तवाज्ञया करिष्यामि, तव दासोऽस्मि।" विश्वामित्रः उवाच—"यदि मम दासो भूयोऽसि, तर्हि चण्डालाय दत्तः, कोटिशः सम्प्राप्तधनः, दासभावं प्राप्य।" एवं वचने, स चण्डालः प्रमुदितचित्तः, तत्सर्वं धनं विश्वामित्राय दत्त्वा, राजानं बध्नाति। दण्डेन ताडितः, मोहाविष्टः, इन्द्रियनाशितः, प्रियवियोगशोकपीडितः, स चण्डालनगरं नीतः। तत्र राजा हरिश्चन्द्रः, चण्डालपुरे वसन्, प्रातः सायं च मध्यान्हे चेदं गानं कृतवान्— "शोकवदनं पुत्रं, शोकवदनामपि कन्यां, दुःखार्तां, माम् अनुस्मरन्तीं पश्यामि; राजा नः मोक्ष्यति। धनं लब्ध्वा, ब्राह्मणायापि अधिकं दत्तवान्, तस्याः मृगाक्ष्याः न ज्ञातं मया कृतं महापापम्। राज्यहानिः, मित्रपरित्यागः, पत्नीपुत्रविक्रयः, चण्डालत्वमेव च—हन्त, किमिदं दुःखपरम्पराम्!" एवं तत्र वसन्, सदा प्रियपुत्रं प्रियायां धर्मपत्नीं स्मरन्, सर्वं नष्टं, दुःखार्तोऽभवत्। कालेन किञ्चित् गते, हरिश्चन्द्रः शववस्त्रसंग्राही चण्डालाज्ञया श्मशाने स्थित्वा, दिवानिशं मृतशरीरप्रतीक्षया तिष्ठन्, तेन चण्डालेन "एतदपि राज्ञे दातव्यम्—शवात् षष्ठांशः; त्रयो भागा मम, द्वौ तव वेतनम्" इति शिक्षितः, तत्रैव मृतगृहं गतः, यत्र दानानि दीयन्ते, वाराणस्याम्। तत्र श्मशानं घोरध्वनिसंयुक्तं, शिवार्चितगणशताकीर्णं, शवपर्वतसंछन्नं, दुर्गन्धयुक्तं, धूममण्डलपूरितं च आसीत्।