रहिताश्वः अपि, मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, अश्रूणि मुमोच। बालः श्यामा-पक्ष-शिरसः, हस्तेन मातुः वस्त्रं गृहीत्वा तस्थौ। तदा रानी ब्राह्मणं अभ्यधावत्—“मां विमोचय, विप्र, क्षणमेकं विमोचय, यथा अहं पुत्रं पश्येयम्; हे प्रिय, पुनः तं द्रष्टुं मे कठिनं भविष्यति।” सा पुनः पुत्रं अभ्यधावत्—“मां पश्य, पुत्र, यथा अहं दासीभावेन नीयमाना; मां स्पृश न, राजकुमार, अहं तव स्पर्शनीय नास्मि।” तदा बालः, मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, आकस्मात् रोदनं कृत्वा अन्वधावत्—“माता!” इति, तस्य नेत्रयोः अश्रूणि पूर्णानि अभवन्। ततः क्रुद्धः ब्राह्मणः समीपं आगतम् बालं पादेन ताडितवान्; तथापि बालः “माता!” इति रोदन् मातुः वस्त्रं न मुमोच। रानी पुनः ब्राह्मणं अभ्यधावत्—“मम दया कुरु, प्रभो; एतं पुत्रं अपि विक्रीण। यदि अहं तव विक्रयिता भवामि, तस्य विना कर्म कर्तुं न शक्नोमि।” “अतः, हे दीनभाग्ये मयि दया कुरु; मां पुत्रेण सह योजय, यथा गौः वत्सेन सह युज्यते।” ब्राह्मणः उवाच—“एतत् धनं गृहाण, पुत्रं मे दत्त्वा। पुरुष-स्त्री-धर्मशास्त्रानुसारं मूल्यं निश्चितम्—शतम्, सहस्रं, लक्षं, वा कोटिः अपि।” पक्षिणः अवदन्—“धनं वस्त्रान्ते बद्धम्, मातरं पुत्रेण सह गृहीत्वा, तौ एकत्र बद्धौ।” तदा राजा, पत्नीं पुत्रं च नीयमानौ दृष्ट्वा, शोकात् व्याकुलः, दारुणं विललाप—“या या न वायुः, न सूर्यः, न अन्यः पुरुषः अपि पूर्वं दृष्टा—सा पत्नी मम दासीभावं प्राप्ता।” “एषः बालः सूर्यवंशसम्भूतः, कोमलहस्ताङ्गुलिः, विक्रीतः—मम दुर्बुद्धिः, लज्जा मे!” “हाय, प्रिये! हाय, पुत्र! हे प्रिय, मम अधर्मकर्मणः, भवन्तौ भाग्यवशात् दासीभावं प्राप्तौ, अहं च न म्रियामि—लज्जा मे!” पक्षिणः पुनः अवदन्—“राजा एवं विलपन्, ब्राह्मणः तान् उच्चैः वृक्षैः गृहैः च शीघ्रं नीत्वा अदृश्यः अभवत्।” ततः विश्वामित्रः आगतः, राजा धनं तस्मै दत्तवान्। तद् धनं, यत् पत्नी-पुत्र-विक्रयात् प्राप्तम्, दृष्ट्वा, कौशिकः ऋषिः, शोकात् राजा प्रति क्रुद्धः उवाच— “हे क्षत्रिय, अधर्माचरणवान्! यदि एतत् यज्ञदक्षिणा उचितं इति मन्यसे, तत् शीघ्रं मम महत्तमं तेजः पश्य।” “एषा मम तपस्याः शक्ति, शुद्ध-ब्राह्मण्यस्य, तीक्ष्ण-बलस्य, निर्दोष-अध्ययनस्य च।” राजा अवदत्—“हे मह्यं वरेण्य, अन्यं दास्ये; किञ्चित् कालं प्रतीक्षस्व। इदानीं पत्नी विक्रिता, पुत्रः बालः।” विश्वामित्रः उवाच—“हे राजन्, दिवसस्य चतुर्थभागः अवशिष्टः; एतत् एव प्रतीक्षा। अधिकं वाक्यं न वद।” पक्षिणः अवदन्—“एवं कटु-निर्दय-वचनं राजा प्रति उक्त्वा, कौशिकः ऋषिः धनं गृह्य, क्रुद्धः शीघ्रं निर्गतः।” विश्वामित्रे गतवति, राजा भय-शोक-सागरं निमज्जन्, सर्वं विकल्प्य, अधोमुखः वदन्— “यः पुरुषः मया धनं दत्त्वा क्रीतः, स दासः, स शीघ्रं कार्यं ब्रूयात्, सूर्यास्तात् पूर्वं, यत् तस्य विक्रयात् प्राप्तम्।” तदा धर्मः चण्डाल-रूपेण शीघ्रं आगतः—दुर्गन्धः, विकृतः, कटु, दाढी, विकट-दन्तः, जुगुप्सितः। सः कृष्णः, वृहदुदरः, पीत-रूक्ष-नेत्रः, कटु-वचनः, पक्ष-पुटं गृहीत्वा, शव-मालाभिः भूषितः। कपालं हस्ते, दीर्घमुखः, भीषणः, सदैव मुखं विवृत्य, श्वपद-समूहैः परिवृतः, दण्डधारी, विकट-रूपः। चण्डालः उवाच—“अहं तव क्रीतः; शीघ्रं मूल्यं वद—यत् तव विक्रयात् प्राप्तम्, अल्पं वा बहु वा।” पक्षिणः अवदन्—“एवं दृष्ट्वा—क्रूरदृष्टिः, अत्यन्तं कटु, अत्यन्तं दुष्टवचनः—राजा पप्रच्छ—‘त्वं कः?’” चण्डालः उवाच—“अत्र अहं चण्डालः, अस्मिन् नगरे प्रवीरः, श्वशववस्त्रहरः, कृतनामाः।” हरिश्चन्द्रः उवाच—“चण्डाल-दास्यं न इच्छामि, यत् अतिदुष्टं; श्रेयः शाप-शिखया दग्धः भवेत्, चण्डालाधीनः न भवेत्।” पक्षिणः पुनः अवदन्—“एवं वदन्, विश्वामित्रः, तपो-निधिः, क्रोध-रोष-विस्तारित-नेत्रः, राजा प्रति उवाच—‘एषः चण्डालः तव पर्याप्तं धनं दास्यति; किमर्थं पूर्णं यज्ञदक्षिणा मे न दत्तम्?’” हरिश्चन्द्रः उवाच—“हे वरेण्य, अहं सूर्यवंशसम्भूतः इति जानामि, हे कौशिक; धनार्थं चण्डाल-दास्यं कथं करिष्यामि?” विश्वामित्रः उवाच—“यदि चण्डाल-विक्रयात् प्राप्तं धनं मम समये न दास्यसि, शापं दास्यामि।” पक्षिणः अवदन्—“ततः राजा हरिश्चन्द्रः, जीवितं भय-शोकैः ग्रस्तम्, कम्पितः, ऋषेः पादौ गृहीत्वा ‘दया कुरु!’ इति प्रार्थितवान्।” “अहं तव दासः, दुःखी, भीतः, भक्तः; दया प्रदत्तुं अर्हसि, महर्षे, चण्डाल-संयोगः भीषणः।” “शेष-धनं गृह्य, सर्वं कार्यं तव आज्ञया करिष्यामि, हे श्रेष्ठ-ऋषे! अहं तव दासः, तव इच्छानुगतः।” विश्वामित्रः उवाच—“यदि दासः भवसि, तदा चण्डालाय तव विक्रयः मया कृतः; कोटि-धनं प्राप्त्वा, दासीभावं प्राप्तः।” पक्षिणः अवदन्—“एतद् उक्त्वा, चण्डालः, हृष्ट-चित्तः, धनं विश्वामित्राय दत्त्वा, राजानं बद्धवान्।” दण्डेन ताडितः, मोहित-मनाः, विक्षिप्तेन्द्रियः, प्रिय-संबन्ध-वियोगात् शोकात्, सः चण्डाल-नगरं नीतः।