राजा हरिश्चन्द्रः, दुःखितः सन्, स्वजनप्रियायाः विक्रयणं कर्तुं मनसा निश्चित्य, स्वपत्नीं सम्बोध्य, ‘‘सौम्ये, अहं त्वां विक्रीणीयामि, कृपणमपि एतत्; यद्यपि निष्ठुरहृदयैरपि न कर्तव्यं तत् अहं करिष्यामि,’’ इति अवदत्। एवं कठोरवचनं स्वमुखेन उच्चारयितुं यदि शक्नोमि, इति चिन्तयन्, स दुःखसमाकुलः राजा, कण्ठनेत्रयोः अश्रुभिः पूर्णयोः, स्वभार्यया सह नगरं प्रविशत्, तत्रेदम् अवदत्। राजा समस्तनगरवासिनः सम्बोध्य उवाच— ‘‘हन्त, हन्त! भोः जनाः, मम वचनानि शृणुत। किमर्थं मां पृच्छथ ‘कः त्वम्?’ इति? अहं क्रूरः, अमानुषः। अहं राक्षससमः, कठोरहृदयः, अथवा ततोऽपि पापिष्ठः; यतः प्रियतमा भार्यां विक्रयितुं प्राप्तः, स्वजीवनं तु न परित्यजामि। यदि कस्यचित् दासी-आवश्यकता अस्ति, या मे प्राणेभ्यः अपि प्रियतमाऽस्ति, स शीघ्रं ब्रुवीत, यावत् अहं दुःखं सोढुं समर्थः।’’ तदा कश्चन वृद्धः ब्राह्मणः समीपमागत्य, राजानम् उवाच— ‘‘एषा दासी मम अस्तु; अहं क्रेता, मूल्यं दास्यामि। अल्पं मे वित्तम्, मम भार्या च सुकुमारिका; सा गृहकृत्येषु अशक्ता, अतः एतां दातुमर्हसि। यथायोग्यं तव भार्यायाः सामर्थ्यं, आयुः, सौन्दर्यं, चारित्र्यं च, तदेव एतत् मूल्यं; तत् गृहाण, स्त्रीं च मे दिहि।’’ एवं ब्राह्मणेन उक्ते, राजा हरिश्चन्द्रः शोकविह्वलचित्तः, किञ्चिदपि प्रत्युत्तरं न ददौ। ततः स ब्राह्मणः वित्तं वस्त्रान्ते बद्ध्वा, रानीं केशेषु गृह्य, बलात् आकृष्य नीतवान्। रोहिताश्वः अपि, मातरं तथा नीयमानां दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, बालः श्यामकेशः, मातुः वस्त्रं हस्तेन गृहीत्वा रुदितुम् आरब्धवान्। रानी ब्राह्मणं प्रार्थयामास— ‘‘मां मुञ्च, विप्र, क्षणमेकं मुञ्च, यावदहम् आत्मजं पश्यामि; प्रिय, पुनरपि तं द्रष्टुम् अहं कठिनं मन्ये। पश्य माम्, वत्स, यथा दासीभावेन नीयामि; माम् मा स्पृश, राजकुमार, यतः अहं त्वया स्पृश्या नास्मि।’’ स बालः, मातरं आकृष्यमाणां दृष्ट्वा, सहसा ‘‘अम्ब!’’ इति क्रन्दन्, अश्रुपूर्णलोचनः, अनुगतः। ब्राह्मणः कोपितः, समीपं प्राप्तं बालकं पादेन ताडितवान्; तथापि बालकः ‘‘अम्ब!’’ इति क्रन्दन्, मातरं न मुमोच। रानी पुनः प्रार्थयामास— ‘‘दयां कुरु, प्रभो; एतं पुत्रमपि क्रेतुमर्हसि। यदि अहं त्वया क्रीता, सति अपि, तस्य विना कृत्यं कर्तुं न शक्नोमि। कृपया, दुरदृष्टायाः मयि दया कुरु; मातरं वत्सेन सह यथा गोः वत्सेन सह संगमः, तथा मां पुत्रेण सह संगमय।’’ ब्राह्मणः अवदत्— ‘‘एतत् वित्तं गृहाण, बालकं मे दिहि। धर्मशास्त्रानुसारं पुरुषस्त्रीणां मूल्यं निश्चितम्—शतं, सहस्रं, लक्षं, कोटिमपि।’’ खगाः ऊचुः— ‘‘तदा स ब्राह्मणः वित्तं वस्त्रान्ते बद्ध्वा, मातरं पुत्रेण सह एकत्र बद्ध्वा, नीतवान्।’’ राजा, भार्यापुत्रयोः नीयमानयोः, महाशोकेन पीडितः, उष्णं निश्वस्य, भीषणं विलपन्, इदं चिन्तयामास— ‘‘या न कदापि वायुणा, न सूर्येण, नान्यैः पुरुषैः अपि दृष्टा, सा एव मम भार्या दासीभावं प्राप्ता। अयम् अपि बालः, सूर्यवंशसम्भूतः, कोमलहस्ताङ्गुलिः, अद्य विक्रीतः—धिगस्तु मम मोहं! हन्त प्रिय! हन्त वत्स! मम अधर्मकर्मणः फलेन, त्वं भाग्यवशात् एतादृशं स्थितिं प्राप्तः, अहं तु न म्रियामि—धिगस्तु माम्।’’ खगाः ऊचुः— ‘‘एवं विलपन्तं राजानं दृष्ट्वा, ब्राह्मणः तौ ऊर्ध्वद्रुमगृहद्वारैः शीघ्रं नीत्वा, अन्तर्धानं गतः। ततो विश्वामित्रः आगत्य, राजानं सम्प्रति वित्तं याचितवान्। हरिश्चन्द्रः तत् वित्तं तस्मै दत्तवान्।’’ राज्ञः भार्यापुत्रविक्रयात् लब्धं तदल्पं वित्तं दृष्ट्वा, कौशिकऋषिः क्रुद्धः, शोकाकुलं राजानम् इदं वचनम् अवदत्— ‘‘हे क्षत्रिय, दुष्टाचारिन्! यदि एतत् मे यज्ञदक्षिणां मन्यसे, तर्हि मम पराक्रमं शीघ्रम् पश्य। एष तपसः बलं, एष शुद्धब्राह्मण्यस्य तेजः, एष घोरपराक्रमः, एष निष्कलङ्काध्ययनस्य प्रभावः।’’ राजा अवदत्— ‘‘भगवन्, अन्यां दास्यामि; कृपया किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व। अद्य मम भार्या विक्रीता, पुत्रः अपि बाल एव।’’ विश्वामित्रः उवाच— ‘‘राजन्, चतुर्थः कालः शेषः; तावत् कालं प्रतीक्षे। अधिकं किञ्चित् न वक्तव्यम्।’’ खगाः ऊचुः— ‘‘एवं कठोरनिरदयवचनं राज्ञे उक्त्वा, स ऋषिः वित्तं गृह्य, क्रुद्धः शीघ्रं प्रस्थितः। विश्वामित्रे गते, राजा भयशोकसागरं निमग्नः, सर्वं विचिन्त्य, शोकपूर्णमुखः, इदं वचनम् अवदत्— ‘यः मया वित्तेन क्रीतः, स दासः, स शीघ्रं कार्यं ब्रुवीत्, यत्कारणं स क्रीतः, सूर्यास्तं यावत्।’’ तदा धर्मः, चण्डालरूपं धारयन्, त्वरया आगतः— दुर्गन्धः, विकृतः, कठोरः, दाढिमान्, विकटदंष्ट्रः, भीषणः। स कृष्णः, स्थूलपुच्छः, पिङ्गलोऽसकृत्, कटुवाक्, पक्षिसम्पुटं धारयन्, शवमालाभूषितः। कपालधरः, दीर्घमुखः, उग्रमुखः, सदा विवृतमुखः, श्वपदगणैः परिवृतः, दण्डधारी, विकटरूपः च। चण्डालः अवदत्— ‘‘अहं क्रीतः; शीघ्रं स्वमूल्यं वद, यतोऽहं त्वया लभ्यः, अल्पं वा बहु वा।’’ खगाः ऊचुः— ‘‘एवं दृष्ट्वा, तं क्रूरदृष्टिं, अतीव कठोरं, नृशंसवचनभाषिणं, राजा पप्रच्छ— ‘कः त्वम्?’’’ चण्डालः उवाच— ‘‘अत्र अहं चण्डालः, अस्मिन् पुरी प्रसिद्धः प्रवीर इति, शववस्त्रहरश्च।’’ हरिश्चन्द्रः उवाच— ‘‘चण्डालस्य दास्यं न रोचते, अतिशयेन निन्दितं तत्; शापाग्निना दग्धोऽपि, चण्डालाधीनता न प्राप्यते।