ऋणभारस्य वहनात् मनुष्यस्य दुःखं प्रतिदिनं वर्धते इति श्रुयते। तस्माद् हरिश्चन्द्रः शीतलेन जलेन सञ्जीवितः सन्, तत्रैव विश्रान्तः। चेतनां पुनः प्राप्तः स राजा विश्वामित्रं ददर्श; किन्तु तं दृष्ट्वा पुनः मूर्च्छितः अभवत्। तदा स ब्राह्मणः क्रोधेन संविग्नः तम् आश्वास्येदं वचनमुवाच— "यदि धर्मं मन्यसे, मम दक्षिणां दत्तुम् अर्हसि।" "सत्येन सूर्यः प्रकाशते, सत्ये पृथिवी प्रतिष्ठिता, सत्यं परमो धर्मः, स्वर्गः अपि सत्ये प्रतिष्ठितः। यदि सहस्राश्वमेधाः च सत्यं तुलायाम् स्थाप्येत, सत्यमेव सहस्राश्वमेधात् अधिकं स्यात्।" "किं वा मम अनया सान्त्वनया प्रयोजनम्? पापात्मनः, निर्दयस्य, कृपणस्य, असत्यवदस्य किमर्थं मया भाषितव्यम्?" "त्वं हि, राजन्, अधिकारवान् असि, तस्मात् शृणु। यदि अद्य मम दक्षिणां न दास्यसि, तर्हि—" "यदा सूर्यः पश्चिमपर्वतः पृष्ठे अस्तं गमिष्यति, तदा त्वां शापं दास्यामि—नूनं तद्भविष्यति।" इत्युक्त्वा ब्राह्मणः तस्मात् स्थलात् निर्गत्य ययौ, राजा तु भीतिमन्वितः अभवत्। स दुःखेन क्लिष्टः, हीनः, धनरहितः, ब्राह्मणस्य कठोरवाक्यैः पीडितः, तदा तस्य भार्या पुनरुवाच— "मम वाक्यमनुसर।" "शापाग्निना दग्धः मा म्रियस्व।" इति सा पुनः पुनः पतिं प्रेरयन्ती तस्थौ। तदा राजा— "सुमधुरे, त्वां विक्रयिष्यामि, नृशंसमपि। यदपि क्रूरात्मा न कुर्यात्, तत्कर्तुम् उपक्रमिष्यामि।" "यदि अहं एवमपि कठोरवचनं वक्तुं समर्थोऽस्मि..." इति स दुःखितः राजा अश्रुपूर्णकण्ठलोचनः स्वभार्यया सह नगरं गतः, तत्रेदं वचनमुवाच— "भोः भोः, सर्वे जनाः, मम वचनं शृणुत। किमर्थं मां पृच्छथ 'कः त्वम्'? अहं क्रूरः, अमानुषः अस्मि।" "असुरसमः, कठोरहृदयः, अथवा ततोऽपि पापिष्ठः अस्मि। प्रियतमे विक्रयाय आगतः, स्वजीवनं तु न परित्यजामि।" "यदि कश्चिद् दासीं इच्छति, या मम प्राणेभ्यः अपि प्रिया, त्वरितं वदतु, यावत् सहनशक्ति अस्ति।" तदा वृद्धः कश्चन ब्राह्मणः समीपमागत्य हरिश्चन्द्रं प्राह— "इमां दासीं मां दत्त; अहं क्रेता, मूल्यं दास्यामि।" "मम स्वल्पं धनं अस्ति, प्रिया च स्निग्धा; सा गृहे कार्याणि कर्तुं न शक्नुयात्, तस्मात् मां दत्त।" "तव भार्यायाः सामर्थ्यं, वयः, सौन्दर्यं, स्वभावश्च विचार्य, एतत् धनं युक्तम्; गृहाण, स्त्रीं च मां दत्त।" एवं ब्राह्मणेन उक्ते, राजा हरिश्चन्द्रः शोकाकुलचित्तः मौनं बभूव। ततः स ब्राह्मणः धनं वस्त्रान्ते बद्ध्वा, तां स्त्रीं केशेषु गृहीत्वा बलात् निनाय। रोहिताश्वः अपि मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा रुरोद; तस्य कपिलकण्ठाभं केशपाशं धारयन्, हस्तेन मातुः वसनं गृहीत्वा स्थितः। सा रानी ब्राह्मणं प्रार्थयामास— "मां मुञ्च, ब्राह्मण, मुञ्च क्षणमेकं, पुत्रं द्रष्टुम् इच्छामि; पुनः दृष्टुम् कठिनं भविष्यति।" "पश्य माम्, वत्स, यथा दासीभावाय नीयामि; मां मा स्पृश, राजपुत्र, स्पृश्या नास्मि त्वया।" तदा स बालकः, मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, "अम्ब!" इति रुदन् अन्वधावत्, अश्रुपूर्णलोचनः। ब्राह्मणः क्रुद्धः समीपं गच्छन्तं शिशुं पादेन ताडयामास; तथापि स बालकः "अम्ब!" इति क्रन्दन् मातरं न मुमोच। रानी तदा ब्राह्मणं प्रार्थयामास— "दयां कुरु, स्वामिन्; एष बालकः अपि क्रेतव्यः। यदि अहं त्वया क्रयिता, तर्हि विना पुत्रेण कार्यं न शक्नोमि।" "दीनायाः मयि दया कुरु; यथा धेनुः वत्सेन सह भवति, तथा मां पुत्रेण सह कुरु।" ब्राह्मणः प्राह— "एतत् धनं गृहाण, बालकं मां दत्त। स्त्रीपुरुषधर्मशास्त्रानुसारं मूल्यं निश्चितम्—शतम्, सहस्रम्, लक्षं, कोटिर्वा।" पक्षिणः ऊचुः— "धनं वस्त्रस्य उपरि बद्धम्, मातरं च पुत्रेण सह गृहीत्वा, तौ एकत्र बद्ध्वा निनाय।" पत्नीं पुत्रं च नीयमानौ दृष्ट्वा, राजा शोकवेगेन पीडितः, उष्णश्वासं श्वसन्, भीषणं विललाप। "या न कदापि वायुनापि, सूर्येणापि, न चान्यैः पुरुषैः दृष्टा, सा मम भार्या दासीभावं प्राप्ता।" "एष सौर्यवंशे जातः बालकः, कोमलहस्तः, कोमलाङ्गुलिः, स अपि विक्रयितः—धिक् मयि मोहिते!" "हन्त प्रिये! हन्त वत्स! पापकर्मणः मम कारणेन, त्वं दैववशात् एतावदवस्थां प्राप्ताः, अहं च न म्रियामि—धिक् मयि!" पक्षिणः ऊचुः— "एवं विलपन्तं राजानं दृष्ट्वा, ब्राह्मणः तौ शीघ्रं वृक्षगृहमध्ये नीत्वा अदृश्यः अभवत्।" ततः विश्वामित्रः समुपेत्य राजानं धनाय याचितुम् आगतः; हरिश्चन्द्रः तत् धनं तस्मै ददौ। स्त्रियाः पुत्रस्य च विक्रयात् लब्धं तदल्पं धनं दृष्ट्वा, कौशिकः मुनिः कोपेन शोकाकुलं राजानं प्राह— "पापाचारिन् क्षत्रिय! यदि एतत् मम यज्ञदक्षिणां मन्यसे, तर्हि शीघ्रं मम महत्तमं तेजः पश्य।" "एष मम घोरतपसः, शुद्धब्रह्मत्वस्य, महावीर्यस्य, निर्दोषाध्ययनस्य च प्रभावः।" "भगवन्, अन्यां दक्षिणां दास्यामि; किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व। अद्य तु भार्या विक्रयिता, पुत्रः अपि बाल एव।" विश्वामित्रः प्राह— "राजन्, चतुर्थभागः दिवसस्य अवशिष्टः; तावत् कालं प्रतीक्षे। अधिकं न वद।