एवं उक्त्वा स पुरुषश्रेष्ठः बारं बारं “धिक् धिक्” इति क्रन्दन् मूर्च्छया अभिभूतः भूमौ पतितः। तं भूमौ स्थितं नृपं हरिश्चन्द्रं दृष्ट्वा तस्य पत्न्यः दुःखातुरः, विषण्णा, महद्व्यथया सह, शोकपूर्णं वाक्यम् उवाच। सा भार्या विषण्णा उवाच— “हाय महराजन्, किम् इदं अनर्थम् अभवद् यत् त्वं भूमौ पतितः, यः पूर्वं राजशय्यायां सुखमासीत्?” “यः दशकोटिगवां सम्पत्तिं अधिगतवान्, ब्राह्मणदोषरहितः, पृथिव्याः स्वामी, स मे पतिः अधुना भूमौ शयितः।” “हाय, किं पापं कृतवान् असि, राजन्, यः इन्द्रोपेन्द्रसमः, अधुना दुःखपूर्णे शय्यास्थाने पतितः?” इति उक्त्वा सा सुमध्यमा अपि, पतिसन्तापस्य अतिशयेन, मूर्च्छित्वा भूमौ पतिता। तयोः मातापित्रोः भूमौ पतितयोः बालकः, तृष्णया पीडितः, महद्व्यथया, वाक्यम् उवाच— “पितः पितः, भोजनं देहि! मातः मातः, किञ्चिद् खाद्यं देहि! तृष्णा मे अतिवृद्धा, जिह्वा शुष्कः।” तस्मिन्नेव काले महर्षिः विश्वामित्रः आगतः; स हरिश्चन्द्रं भूमौ मूर्च्छितम् अपश्यत्। स तं शीतलेन जलेन सिञ्चन् उवाच— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजन्, राजर्षे! यच्छ अबिलषितं दानम्।” “ऋणधारिणः दुःखं प्रतिदिनं वर्धते”; इत्येवमुक्तः स राजा शीतलेन जलेन सञ्जीवितः। स चेतनः भूत्वा विश्वामित्रं दृष्ट्वा पुनः मूर्च्छितः; ततः ऋषिः क्रुद्धः अभवत्। तं राजा आश्वास्य, द्विजश्रेष्ठः उवाच— “यदि धर्मं मन्यसे, मम दानं दत्त्वा धर्मं पालय।” “सत्येन सूर्यः प्रकाशते, सत्ये पृथिवी स्थितः; सत्यं परमं धर्मः, सत्ये स्वर्गः प्रतिष्ठितः।” “अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलायां स्थापयेत्, सत्यं अश्वमेधसहस्रात् अधिकं भवेत्।” “किं वा, मम इयं सान्त्ववाणी किमर्थम्? किम् वदामि, यः दरिद्रः, दुष्टचेताः, क्रूरः, असत्यवक्ता?” “यत् त्वं राजा अधिपत्यं धारयसि, शृणु; यदि अद्य दानं न दासि, तर्हि—” “यदा सूर्यः पश्चिमगिरिं पृष्ठ्वा अस्तं गच्छति, तदा त्वां शप्त्वा निश्चयेन तद् भविष्यति।” इत्युक्त्वा ब्राह्मणः निर्गतः, राजा भयेन ग्रस्तः अभवत्। दुःखितः, पतितः, धनहीनः, ब्राह्मणस्य कटुवाक्यैः पीडितः, तस्य भार्या पुनः उवाच— “मम वचनं कुरु।” “शापाग्निना दग्धः नाशं मा गच्छ।” इत्येवम् पुनः पुनः प्रार्थिता, राजा उवाच— “सुमध्ये, त्वां विक्रीणीष्यामि, यद्यपि निर्दयम्; यदपि क्रूरचित्तः न कुर्यात्, तत् अहं करिष्यामि।” “यदि अहं एतादृशं कठोरं वाक्यं वक्तुं शक्नोमि…” इत्युक्त्वा स दुःखितः राजा नगरं प्रति पत्नीं सह गतः, शोकग्रस्तः, अश्रुपूरितकण्ठनेत्रः, वाक्यम् उवाच। राजा उवाच— “हो हो! सर्वे जनाः, मम वचनानि शृणुत। किं पृच्छन्ति ‘कः त्वम्?’ अहं क्रूरः, अमानुषः।” “अहं राक्षसः, कठोरहृदयः, वा अधिकं पापी; यतः प्रियतमां विक्रीतुं आगतः, स्वजीवनं न त्यजामि।” “यदि कस्यचित् दासी आवश्यकः, या मे जीवनात् प्रियतरः, शीघ्रं वदतु, यावत् सहनशक्ति अस्ति।” तदा वृद्धः ब्राह्मणः आगत्य राजानम् उवाच— “मम दासीं देहि; अहं क्रेता, मूल्यं दास्यामि।” “मम किञ्चित् धनं अस्ति, मम प्रिया कोमला; सा गृहकर्म न करिष्यति, तस्मात् देहि।” “यथाशक्ति, यथावयः, यथारूपं, यथाचरित्रं तव पत्नीः, एतत् धनं उचितम्; स्वीकृत्य स्त्रीं देहि।” ब्राह्मणस्य एवं वचनं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रस्य मनः शोकात् विदीर्णम् अभवत्, स किञ्चित् अपि उत्तरं न ददौ। तदा ब्राह्मणः दृढं धनं वस्त्रान्ते बद्ध्वा, तां केशेषु गृह्य, रानीं बलात् आकृष्य नीतवान्। रोहिताश्वः अपि, मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, काकपक्षधरः बालकः, वस्त्रं गृह्य, रुदन् अभवत्। रानी उवाच— “मां क्षिप्रं मुक्त्वा, विप्र, क्षणं मुक्त्वा, बालकं पश्यामि; प्रिय, पुनः द्रष्टुं कठिनं भविष्यति।” “माम् पश्य, पुत्र, यः अधुना दासीभूतां नीयमानां; मा स्पृश, राजकुमार, अहं स्पृश्या नास्मि।” तदा बालकः, मातरं आकृष्यमाणां दृष्ट्वा, सहसा “मातः!” इति रुदन्, अश्रुपूर्णनेत्रः, अनुगच्छन् अभवत्। ब्राह्मणः क्रुद्धः, समीपं आगतम् बालं पदेन ताडितवान्; तथापि बालः “मातः!” इति रुदन्, तां न मुमोच। रानी उवाच— “मयि दया कुरु, प्रभो; बालं अपि विक्रीणीष्व। यदि अहं विक्रीता, बालं विना कार्यं न शक्यं कर्तुम्।” “मयि अनाथायां दया कुरु; मां बालं सह एकत्र कुरु, यथा गौः वत्सेन सह एकत्र भवति।” ब्राह्मणः उवाच— “एतत् धनं गृह्य, बालं दासि। पुरुषस्त्रीधर्मशास्त्रानुसारम्, मूल्यं निश्चितम्—शतं, सहस्रं, लक्षं, वा कोटिः।” पक्षिणः ऊचुः— “धनं वस्त्रान्ते बद्धम्, बालं मातरं सह गृह्य, एकत्र बद्धवान्।” तयोः पत्नीपुत्रयोः नीयमानयोः राजा, शोकात् अभिभूतः, बारं बारं दग्धस्वासः, दुःखपूर्णं विलपन् अभवत्।