नरश्रेष्ठ! श्रूयते—स्वधर्मरक्षणात् परः कश्चिद् धर्मः नास्तीति। यः स्ववाक्यं न पालयति, तस्य कृतमग्निहोत्रं दानानि च सर्वाणि निष्फलानि भवन्ति। सत्यं हि पण्डितैः शास्त्रेषु परं निगद्यते; अनृतं तु तरणाय नौका इव, परन्तु चञ्चलानां पतनकारणं भवति। सप्ताश्वमेधराजसूययाजिनोऽपि नृपः केवलमनृतवाक्येन स्वर्गात् पतति। एवं स्थिते, राज्ञि, सा भार्या ‘मम पुत्रः जातः’ इति रोदनं चक्रे, अश्रुपूर्णलोचना सा बभूव; तदा राजा तां इदं वचनं उवाच—‘शान्तिं कुरु, साध्वी! मा शोचि; जीवति ते पुत्रः। ब्रूहि, गजगामिनि, यदि किञ्चिद् वक्तुम् इच्छसि।’ तदा सा भार्या उवाच—‘राजन्, मम पुत्रः जातः; सत्स्त्रियां पुत्राः फलम्। तस्मात् मां सह वित्तेन ब्राह्मणाय दानं दत्तुम् अर्हसि।’ एवं श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः पपात; चेतनां पुनः प्राप्य, तीव्रेण शोकेन विवर्णो विललाप—‘एतादृशं दुःखं मम, प्रियेम, यत् त्वं मम प्रति एवं भाषसे। किं त्वया विस्मृतं स्मितं मृदुवचनं च, यद् अस्मिन्पापे त्वया कृतम्?’ पुनः सः विलपन् उवाच—‘हा, हा! कथं त्वं, शुद्धस्मिते, एतादृशं वचनं वक्तुम् अशक्नुः? कथं च अहम् अपि एतादृशं वदामि?’ एवं उक्त्वा, स पुरुषश्रेष्ठः पुनः पुनः ‘धिक् धिक्’ इति क्रन्दन् भूमौ पपात् मूर्च्छितः। तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सा राज्ञी दुःखातिरेकेण सन्तप्ताऽभवत्, शोकेन विवर्णा इदं वचनं उवाच—‘हा महाबाहो! किमिदं त्वां प्राप्तम्, यः पूर्वं शय्यायां सुखेन शयितः, स त्वं अद्य भूमौ पतितः?’ सा पुनरुवाच—‘यस्य धनेन दशकोटिगव्यानि अप्यतिक्रान्तानि, ब्राह्मणैः अदूषितं, स एष भूमिपतिः पतिव्रता मम पतिः भूमौ शयितः। हा! किं पापं कृतं त्वया, राजन्, येन त्वं इन्द्रोपेन्द्रसमानः, दुःखदशायाम् एतादृशीं निद्रां प्राप्तः?’ एवं उक्त्वा सा चारुश्रोणी अपि पतिं दुःखभारात् न सहमाना भूमौ मूर्च्छिता पपात्। तयोः पितरौ भूमौ पतितौ दृष्ट्वा, तेषां पुत्रः, तृश्यया पीडितः, महतीं व्यथां प्राप्य, इदं वचनं उवाच—‘पितः, पितः! अन्नं देहि! मातः, मातः! भोक्तुं किञ्चिद् देहि! तीव्रा मे क्षुधा, जिह्वा शुष्काऽस्ति।’ एतस्मिन्नन्तरे महर्षिर्विश्वामित्रः तत्र आगतः। स राजा हरिश्चन्द्रं मूर्च्छितं दृष्ट्वा, तस्याङ्गे जलं प्राक्षिपत्, उवाच च—‘उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, नृपश्रेष्ठ! दानं दातुं कालः प्राप्तः।’ ऋणिनः दुःखं प्रतिदिनं वर्धते इति ब्रूयुः; स च शीतलेन जलेन प्रबोधितः। स चेतनां प्राप्त्वा, विश्वामित्रं दृष्ट्वा, पुनः मूर्च्छितः पपात्; ऋषिः क्रुद्धः अभवत्। ततः स द्विजश्रेष्ठः राजानं सान्त्वयन् इदं वचनं उवाच—‘यदि धर्मं पश्यसि, मम दक्षिणां दातुम् अर्हसि।’ सत्येन सूर्यः प्रकाशते, सत्ये पृथिवी स्थिताऽस्ति, सत्यं परो धर्म इति श्रूयते, सत्ये स्वर्गः प्रतिष्ठितः। यदि सहस्राश्वमेधाः सत्यं च तुलायां स्थाप्येत, तर्हि सत्यं सहस्राश्वमेधात् अधिकं स्यात्। अथवा, मम सान्त्वनया किं प्रयोजनम्? दीनस्य, दुष्टचित्तस्य, क्रूरस्य, अनृतवक्तुः किमर्थं वचनं वदामि? यतः त्वं नृपः, तस्मात् शृणु—यदि अद्य मम दक्षिणां न दास्यसि, तर्हि—‘यदा सूर्यः पश्चिमगिरिं गच्छति, तदा त्वां शप्त्वा निःसंशयं करिष्यामि’ इति उक्त्वा ब्राह्मणः प्रस्थातः। राजा भयेन ग्रस्तः अभवत्। दुःखितः, पतितः, वित्तहीनः, ब्राह्मणस्य कठोरवाक्यैः पीडितः, तस्य भार्या पुनः तम् उवाच—‘मम वचनं कुरु। शापाग्निना दग्धः नाशं मा प्राप्स्यसि।’ सा पुनः पुनः एवमुक्त्वा, राजा—‘साध्वि, त्वां विक्रयिष्यामि, यद्यपि निःस्नेहोऽपि न कुर्यात् तादृशं कर्म। यदि अहम् एतादृशं कठोरं वचनं वक्तुम् अशक्नोम्...’ इति उक्त्वा, दुःखितः राजा पत्न्या सह नगरे गतः, अश्रुपूर्णकण्ठलोचनः, इदं वचनं उवाच—‘भोः भोः! सर्वे जनाः, मम वचनं शृणुत। किं मां पृच्छथ, “कोऽसि” इति? अहं क्रूरः, अमानुषः। राक्षसादपि कठोरः, पापिष्ठतरः। प्रियतमा विक्रयाय आगतः, स्वजीवनं न परित्यजामि।’ ‘यदि कस्यचित् दासी आवश्यकाऽस्ति, या मम प्राणेभ्योऽपि प्रिया, शीघ्रं वदतु, यावत् मम धैर्यं अवशिष्टम्।’ तदा वृद्धः ब्राह्मणः समीपमागत्य, राजानं प्रति उवाच—‘मां दास्यैव दातुमर्हसि; अहं क्रीता, मूल्यं दास्यामि। मम किञ्चिद् वित्तं अस्ति, मम प्रिया कोमला, सा गृहे कार्याणि कर्तुं न शक्नोति, तस्मात् मां दास्यैव दातुमर्हसि। यथायोग्यं, आयुः, सौन्दर्यं, स्वभावं च तव भार्यायाः, एष वित्तः युक्तः; गृहाण, स्त्रीं देहि।’ एवं ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा, हरिश्चन्द्रस्य मनः शोकेन विदीर्णम् अभवत्, न किंचित् प्रत्युवाच। तदा ब्राह्मणः दृढं वित्तं वस्त्रे बध्नन्, तां केशेषु गृह्य, रानीं बलात् निनाय।