ततः हरिश्चन्द्रः पुनः उवाच—यदि किमपि अन्यत् कार्यं अस्माकं अस्ति, तदपि त्वं अनुमन्यस्व। तस्मिन् समये महर्षिः विश्वामित्रः तम् उवाच—राजर्षे, मासः सम्पूर्णः अभवत्; त्वया यः दक्षिणार्पणवचनं राजसूयकर्मणि दत्तम्, तत् यदि स्मरसि, तर्हि मां दक्षिणां दातुमर्हसि। तदा हरिश्चन्द्रः ब्राह्मणं प्रति उवाच—ब्राह्मण, अद्य एव मासपर्यन्तः अभवत्, तपोधन, शेषार्धदक्षिणायाः कृते किञ्चित् प्रतीक्षस्व। विश्वामित्रः पुनरुवाच—एवं अस्तु, महाबाहो; पुनः आगमिष्यामि। यदि त्वं अद्य मां दक्षिणां न दास्यसि, तर्हि त्वां शापं दास्यामि। इत्युक्त्वा स महर्षिः तस्मात् स्थलात् निर्गतः। राजा च चिन्तापरः अभवत्—कथं अहं प्रतिज्ञातां दक्षिणां दास्यामि? कुत्र मे बान्धवाः, कुत्र मे संपदः? मया दानग्रहणं निषिद्धम्; कथं अहं विनाशं गमिष्यामि? किं वा आत्मानं त्यजामि? कस्यां दिशि गच्छेयम् दरिद्रः? यदि प्रतिज्ञां न पूर्णयित्वा विनश्यामि, तर्हि पातकी, ब्रह्मणः हृदये कृमिरिव अधमः भविष्यामि; अथवा आत्मानं दासत्वे विक्रीयेयम्—एवमेव श्रेयः। राजानं एवमवस्थितं, विषण्णं, मनसि निमग्नं दृष्ट्वा, तस्य भार्या अश्रुपूर्णया वाचा तम् उवाच—महाराज, चिन्तां मा कुरुष्व; सत्यं धारय। यः पुरुषः सत्यं परित्यजति, श्मशानं यथा, स एव परित्याज्यः। नरशार्दूल, स्वस्य सत्यरक्षणात् अन्यः धर्मः नास्ति इति श्रूयते। अग्निहोत्रं वा, सर्वदानानि वा, सत्यवचनस्य अपूर्ते सर्वं निष्फलं भवति। सत्यम् एव श्रेयस्करं मुनिसंमतशास्त्रेषु; असत्यं तु दुस्तरं, अतः पतनाय भवति। सप्त अश्वमेधाः, एको राजसूयश्च कृतः अपि, एकेन अनृतवाक्येन राजा स्वर्गात् पतति। एवं वदन्त्याः सा भार्या अश्रुपूर्णलोचना 'मम पुत्रः जातः' इति वदन्ती रुदती च अभवत्। तदा राजा ताम् उवाच—सुस्थिरा भव, सुश्रोणि, मा शोच; पुत्रः जीवति। यदि किमपि वक्तुम् इच्छसि, तर्हि वद। सा धर्मपत्नी तम् उवाच—राजन्, मम पुत्रः जातः; सत्स्त्रियः पुत्रैः एव फलवत्यः। अतः मां सह वित्तेन ब्राह्मणाय दत्तुम् अर्हसि। तस्याः वचनं श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः अभवत्; चेतनां प्राप्य, तीव्रशोकवशात् विलपन् उवाच—धार्मिके, एषा महती व्यथा या त्वयाऽहम् प्रति उक्ता। किम् तव स्मितानि, मृदुवचनानि च विस्मृतानि? हा, हा! कथं त्वं, सुहासिनी, इदृशं वचनं वक्तुम् अशक्नुः? कथं अहम् अपि इदृशं वाक्यं वक्तुं शक्नोमि? एवं वदन्, स नरश्रेष्ठः 'धिक् धिक्' इति पुनः पुनः उच्चारयन् भूमौ पतितः। पतितं हरिश्चन्द्रं दृष्ट्वा, तस्य पत्न्यपि दुःखार्तया, शोकविह्वला, एवं वाक्यम् उवाच—हा महाराज, किम् इदं दारुणं त्वाम् उपगतं, यः पूर्वं शय्यासु सुखेन शयितः, स अद्य भूमौ पतितः। दशकोटिगवसंपन्नः, ब्राह्मणदोषरहितः, एष भर्ता मे भूमिपालः भूमौ शयितः। हा राजन्, किं पापं कृतम् यत् त्वं इन्द्रोपेन्द्रसमः अपि दुःखावस्थायाम् उपविष्टः? एवं वदन्ती सा सुदती अपि पतित्वा मूर्च्छिता अभवत्, पतिसन्तापवशेन दैन्येन पीडिता। तयोः उभयोः भूमौ पतितयोः, तद्बालकः, क्षुधया पीडितः, दुःखार्तया वाचा उवाच—पितः, पितः! भोजनं देहि! मातः, मातः! किञ्चित् खाद्यं देहि! मम तीव्रं क्षुधा, जिह्वा शुष्काऽस्ति। तस्मिन्नेव काले महर्षिः विश्वामित्रः समुपजगाम; स हरिश्चन्द्रं मूर्च्छितं भूमौ स्थितं दृष्ट्वा, तस्योपरि जलं छित्वा उवाच—उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजेन्द्र! अद्य मां यथेष्टां दक्षिणां दातुमर्हसि। ऋणिनं प्रति दुःखं प्रति दिनं वर्धते; इति स शीतलेन जलेन सम्मीलितः एवमुक्तः। चेतनां पुनः प्राप्य, राजा विश्वामित्रं दृष्ट्वा पुनः मूर्च्छितः अभवत्; तदा मुनिः कोपितः अभवत्। ततः स द्विजश्रेष्ठः राजानं सान्त्वयित्वा उवाच—यदि धर्मं मन्यसे, मम दक्षिणां दातुमर्हसि। सत्येन सूर्यः प्रकाशते, सत्ये स्थिता पृथिवी; सत्यं परमो धर्मः, सत्ये स्वर्गः प्रतिष्ठितः। सहस्राश्वमेधाः यदि तुलायां स्थाप्येरन् सत्येन सह, सत्यं तान् अतिक्रामति। अथवा, किमर्थं मया पुनः पुनः सान्त्वनं वाक्यं वक्तव्यम्? दरिद्रस्य, दुष्टस्य, क्रूरस्य, असत्यवदिनः किम् अर्थं संवादः? राजन्, त्वं यः अधिकारवान्, शृणु—यदि अद्य मम दक्षिणां न दास्यसि, तर्हि—यदा अस्तं गच्छति सूर्यः पश्चिमगिरिपृष्ठे, तदा त्वां शापं दास्यामि। इति उक्त्वा स ब्राह्मणः निर्गतः; राजा भयेन पीडितः अभवत्। दुःखार्तः, हीनः, धनरहितः, ब्राह्मणस्य तीक्ष्णवाक्यैः संतप्तः, तस्य भार्या पुनः तम् उवाच—मम वचनं कुरु। शापाग्निना दग्धः मा विनश्य। इति सा पुनः पुनः प्रवृत्ता पतिं प्रेरयामास।