मार्कण्डेयपुराणम्

ब्राह्मविदां श्रेष्ठः किल मुनिं प्रष्टवान्—"कस्याः सा देवी स्वभावः? किं रूपं तस्याः? कुतः सा उत्पन्ना? सर्वं तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामि।" तं प्रश्नं श्रुत्वा मुनिः प्राह—"सा देवी नित्याः, विश्वरूपा, सर्वमिदं तया व्याप्तम्। तथापि तस्याः उत्पत्तिर्नानाविधा—मे श्रुणु।" यदा देवकार्यसिद्ध्यर्थं सा देवी प्रकटते, तदा तस्याः जन्मोक्तम्; परन्तु सा सर्वदा लोके नित्यैव कथ्यते। कल्पान्ते विष्णुः योगनिद्रां समारोप्य यदा जगत् एकसागररूपं जातं तदा भगवान् शेषे शयाने स्थितः। तस्मिन्नेव काले विष्णोः कर्णमलात् मदु-कैटभौ नाम द्वौ दानवौ उत्पन्नौ, ब्रह्माणं हन्तुम् उद्युक्तौ अभवताम्। ब्रह्मा, प्रजापतिः, विष्णुनाभिकमलस्थः, तौ दानवौ दृष्ट्वा, जनार्दनं तु सुप्तं अपश्यत्। ततः मनः समाहित्य, ब्रह्मा हरिणयनस्थितां योगनिद्रां विष्णोः बोधाय स्तोतुं आरभत। स देवीमिदं स्तोतुम् आरभत—"हे विश्वेश्वरि! हे जगद्धारिणि! हे स्थित्युत्पत्तिलयकारिणि! हे भगवती विष्णुनिद्रे! हे अतुल्यतेजः! त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वं वषट्कारः, शब्दसारः; त्वं अमृतं, नित्याऽक्षरा, त्रिविधमात्रासंस्थिता।" "त्वं नित्यं अर्धमात्रासंस्थिता, या विशेषेण अनिर्वचनीया; त्वमेव सन्ध्या, सावित्री, हे देवी, परमा माता। त्वया सर्वं ध्रियते, त्वया जगदुत्पद्यते, त्वया रक्षितं, त्वया च नित्यं लीयते। उत्पत्तौ त्वं सृष्टिरूपा, स्थितौ स्थितिरूपा, लये च लयरूपा, हे विश्वरूपा।" "त्वं महाज्ञानं, महामाया, महाविद्या, महास्मृति; त्वं महामोहः, महादेवी, परमेश्वरी। त्वं सर्वस्य आद्यप्रकृतिः, गुणत्रयसंस्थिता; त्वं कालरात्रिः, महरात्रिः, मोहघोररात्रिः। त्वं श्रीः, त्वं ईश्वरी, त्वं लज्जा, त्वं बुद्धिः; त्वं शर्म, पुष्टिः, तुष्टिः, शान्तिः, क्षमा च।" "त्वं खड्गधारिणी, शूलधारिणी, घोररूपा, गदाचक्रधारिणी; शङ्ख, धनुष्, बाण, सन्दान, मुसलाद्यायुधधारिणी। त्वं सौम्या, सर्वसौम्येभ्यः सौम्यतराऽतिसुन्दरी; त्वमेव परापराणां श्रेष्ठा, हे परमदेवि।" "यदस्ति किञ्चिदत्र वस्तु, सत् वा असत् वा, हे सर्वसाररूपिणि, तस्य शक्तिः त्वमेव; तव स्तुतिः किं क्रियते? त्वया सृष्टिकर्ता, स्थायकर्ता, लयकर्ता अपि निद्रया मोहितः; त्वां कः स्तोतुं शक्नोति?" "विष्णुः, रूपधारकः, महेश्वरः अपि त्वया प्रेरितः; तस्मात् त्वां कः स्तोतुं समर्थः? अतः, हे स्वशक्तिप्रशस्त्या देवी, मदु-कैटभौ दुर्जयौ मोहय।" "सर्वलोकनाथं अच्युतं शीघ्रं जागरय; तं चेतनं कुरु, यथा स तौ दानवौ हन्तुं शक्नोति।" एवं ब्रह्मणा स्तुता सा कृष्णवर्णा देवी विष्णुं बोधयितुं, मदु-कैटभयोः वधाय, तत्र प्रकटिता। ब्रह्मणः अचिन्त्यजन्मनः नेत्रादिमुखनासिकाहृदयवक्षसः उत्पन्ना सा देवी दृश्यरूपेण स्थिताऽभवत्। तया मुक्तः जनार्दनः, एकसागरे शेषशय्यायां स्थितः, तौ दानवौ दृष्ट्वा उत्थितः। मदु-कैटभौ, दुष्टचित्तौ, अतिबलिनौ, क्रोधारक्तलोचनौ, ब्रह्माणं हन्तुम् उद्युक्तौ, शक्तियुक्तौ अभवताम्। तदा भगवतः हरिः, केवलं भुजैः, ताभ्यां सह पञ्चसहस्रवर्षाणि युद्धं अकरोत्। तौ द्वौ, बलमदेन मोहितौ, महामायया मोहितौ, केशवम् ऊचतुः—"वरणं वृणु।" भगवतः हरिः प्राह—"युवां मयि तुष्टौ; अद्य मया युवां हन्येते। किमन्यत् वरणं अत्र? एष एव मम अभिलाषः।" मुनिः प्राह—तदा तौ मोहितौ, जलमयं जगद् दृष्ट्वा, पद्मनयनं भगवन्तं ऊचतुः—"यत्र भूमिः न जलैः आवृता, तत्र नः हन्य; युद्धे पतावः, त्वं स्तुत्यः, मृत्युः नः।" भगवान् प्राह—"तथास्तु।" ततः शङ्खचक्रगदाधरः, चक्रेण तयोः शिरः कटिं च छित्त्वा हत्वा। एवं सा देवी ब्रह्मणाऽपि स्तुता उत्पन्ना। इदानीं तस्याः शक्तिं विस्तरेण शृणु। एवं एकाऽशीत्यधिके प्रथमाध्याये।