सत्यं खलु, मनुष्याः ज्ञानेन सम्पन्नाः सन्ति, किन्तु केवलं त एव न, सर्वेषां प्राणिनां—पशूनाम्, पक्षिणां, मृगाणां च—ज्ञानेनैव सम्पन्नता दृश्यते। यद् यद् ज्ञानं मनुष्येषु दृश्यते, तद् एव पशुषु पक्षिषु च; यच्च तेषां, तत् मनुष्येषु अपि—तयोः समानता विद्यते। तथापि, ज्ञानेन अपि, पश्यैतान् पतङ्गान्—ते क्षुधया पीड्यमानाः सन्तः, मोहवशात् दीपशिखायां पतन्ति, स्वविनाशात् मोक्तुं न शक्नुवन्ति। एवं नराः अपि, पुरुषव्याघ्र, स्वसन्तानेषु आसक्ताः सन्तः कामवशात्, लोभात् प्रतिदानं याचन्ति—न पश्यसि किम्? एवं सति अपि, जनाः महत्या मायया, या संसारस्य कारणम्, आसक्त्याः वह्नौ, मोहस्य च गर्ते निपात्यन्ते। तस्मात्, अत्र न विस्मयो वक्तव्यः—एषा हि भगवानः योगनिद्रा, एषा हि हरिमहामाया, येन संसारः एवं मोहितः। सा देवी, भगवती महामाया, मुनिनाम् अपि मनांसि बलात् आकरषति, मोहं च ददाति। तया एव एषः सकलः जगत्—चराचरात्मकः—प्रक्षिप्यते; या प्रसन्ना, सा वरान् ददाति, मोक्षस्य कारणं च भवति। सा परा विद्या, नित्यं मोक्षस्य कारणम्; सा एव संसारबन्धनस्य हेतुः, सर्वेश्वरी च। तदा राजा उवाच—“भगवन्! का सा देवी या महामाया इति कथ्यते? कथम् उत्पन्ना सा, किम् या कर्म, द्विजोत्तम?” “किम् सा स्वरूपं, किं वा रूपम्, कुतः सा जाता? एतत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ।” तदा मुनिः उवाच—“सा देवी नित्यैव, विश्वरूपिणी, येन सर्वं व्याप्तम्; तथापि तस्याः उत्पत्तिः नानाविधा—तद् मम शृणु। यदा सा देवकार्यार्थम् आविर्भवति, तदा सा जाता इति उच्यते; किन्तु सा नित्यैव लोके प्रसिद्धा।” यदा कल्पान्ते विष्णुः योगनिद्रां विश्वे वितन्य, एकार्णवे जगति, शेषे शयाने, तदा विष्णोः कर्णमलात् द्वौ भीषणौ दानवौ, मधुकैटभनामानौ, ब्रह्मवधाय उद्यतौ, उत्पन्नौ। तदा ब्रह्मा, प्रजापतिः, विष्णुनाभिपद्मे उपविश्य, तौ भीमौ दानवौ दृष्ट्वा, जनार्दनं सुप्तं च अपश्यत्। तदा सः, एकाग्रचित्तः, हरिणयनसंस्थितां योगनिद्रां स्तोतुम् आरब्धवान्, विष्णोः बोधाय। स ब्रह्मा उवाच—“जगन्माते, जगद्धात्रि, स्थितिसंहारकारणि, विष्णोः सुप्तिः, भगवत्यनुपमतेजोऽसि! त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वमेव वषट्कारः, शब्दात्मिका; त्वं सोमः, नित्येऽक्षरे, त्रिमात्रात्मनि स्थिते। त्वं नित्यं अर्धमात्रा, विशेषेणोच्चार्यते न; त्वमेव सन्ध्या, सावित्री, देवी, परमा जननी। त्वया सर्वं धार्यते; त्वया जगत् सृज्यते; त्वया रक्ष्यते, देवी, त्वया एव लीयते सदा। सृष्टौ त्वं सृष्टिरूपा, स्थितौ स्थितिरूपा, तथा अन्ते लयरूपा, विश्वरूपिणि। त्वं महाविद्या, महामाया, महामेधा, महास्मृतिः; त्वं महामोहा, महादेवी, महेश्वरी च। त्वं सर्वस्य मूलप्रकृतिः, त्रिगुणात्मिका; त्वं कालरात्रिः, महारात्रिः, मोहात्मिका च तामसी रात्रिः। त्वं लक्ष्मीः, त्वं क्षमा, त्वं श्रीः, बुद्धिः, लज्जा, पुष्टि, तुष्टिः, शान्तिः, क्षान्तिस्तथा। त्वं खड्गिनी, शूलिनी, घोरा, गदाचक्रधराऽपि च; शङ्खधन्वा, बाणपाणिः, चक्रिणी, मुसलायुधा। त्वं सौम्या, सौम्यतराश्च सौम्यान्, रूपं परमं सुन्दरम्; त्वमेव परा, चापरा, परमा देवी। यद् यद् वस्तु क्वचिदस्ति, सत् वा असत् वा, सर्वस्य तत्त्वं त्वमेव; तव किं स्तव्यम्? त्वया एव सृष्टिकर्ता, स्थितिकर्ता, संहरणकर्तापि निद्रया ग्रसति; को वा त्वां स्तोतुं अर्हति? विष्णुः स्वयम्भूः, ईशानश्च, त्वया प्रेरिताः कर्माणि कुर्वन्ति; को वा त्वां स्तोतुं समर्थः? तस्मात्, भगवति, स्वशक्तिभिः स्तुता, तौ मधुकैटभौ मोहय; अच्युतं च शीघ्रं बोधय, तौ दानवौ हन्तुं समर्थः क्रियताम्।” एवं सृष्टिकर्त्रा स्तूयमाना सा कृष्णवर्णा देवी तत्रैव प्रादुरभूत्, विष्णोर्बोधनाय, मधुकैटभयोः वधाय। तदा ब्रह्मणः नेत्रमुखनासिकाबाहुहृदयह्रदयानि समुत्पत्य, सा अव्यक्तसम्भवा देवी दृश्यते स्म। तया विमुक्तः, स जगन्नाथः जनार्दनः, शेषशय्यायाः समुद्रपर्यङ्कात् उत्थाय, तौ दानवौ अपश्यत्। तदा मधुकैटभौ, दुर्दर्शौ, बलपराक्रमसंपन्नौ, रक्तलोचनौ, ब्रह्मवधाय उद्यतौ, ऊर्जा परिपूर्णौ, तत्र स्थितौ। तदा हरिः, केवलभुजबलसमन्वितः, ताभ्यां युध्यन्, पञ्चसहस्रवर्षाणि युद्धम् अकरोत्। तौ च, स्वबलमदेन मोहितौ, महता मायया विमोहितौ, केशवम् ऊचतुः—“वरं वृणु।” श्रीभगवान् उवाच—“युवां मयि तुष्टौ, अद्यैव मया हन्येथाम्; अन्यः कः वा वरः? एष एव मम कामः।” तदा मुनिः उवाच—तौ, आत्मनोः विप्रलम्भं ज्ञात्वा, जगत् जलमयं दृष्ट्वा, तदा कमलनयनः तौ इदं उवाच।