तेषां कारणेन अहं श्वसन् दुःखितोऽस्मि; किं करिष्यामि, यथा मम मनः तेषु अननुरक्तेषु कदाचित् कठोरं न भवति। ततः, ब्राह्मण, द्वावपि—सामाधिनाम्ना वणिक् च स राजा च श्रेष्ठः—संतः तं तपस्विनं समीपं जग्मतुः। तौ यथायोग्यं नमस्कृत्य उपविशतुः, तत्र संभाषणम् आरब्धवन्तौ। राजा उक्तवान्—भगवन्, तव एकं प्रश्नं पृच्छामि; कृपया कथय—किं कारणं येन मम मनः स्वस्ववृत्त्यनुग्राह्यं दुःखमुपगच्छति? राज्यं नष्टमपि, तस्य सर्वेषु भागेषु मम ममत्वं न निवर्तते; ज्ञात्वापि, मूढवत् आचरामि—मुने, किमेतत्? अयं च पुरुषः पुत्रैः प्रमत्तः, भार्यया सेवकैः च परित्यक्तः, स्वजनैः च विहीनः, तस्य हृदयम् तेषु एव बद्धम्। एवं तौ अहम् च गाढदुःखितौ; दोषान् दृष्ट्वापि, मनः स्नेहेन आकृष्टम्। किं तद्, महाभाग, मोहः यः विदुषामपि जायते? कथं विवेकान्धता, मूढता, मयि तस्मिन्च जायते? तपस्वी उक्तवान्—ज्ञानं सर्वेषु प्राणिषु इन्द्रियगोलकेषु अस्ति, महाभाग; किन्तु विषयाः प्रतिप्राणि भिन्नरूपाः दृश्यन्ते। केचन प्राणी दिवासु अन्धाः, अन्ये रात्रौ; केचन दिवा रात्रौ च समदृष्टयः। मानवाः ज्ञानी, परन्तु केवलं त एव न; सर्वेषां—पशूनां, पक्षिणां, मृगाणां—ज्ञानं अस्ति। यत् मानवेषु विद्यते, तत् पशुपक्षिषु अपि; यत् तेषु, तत् मानवेषु अपि—समानता अस्ति। ज्ञानमपि सन्ति, पश्य—पतंगाः तृप्त्यर्थमपि, मोहात् अग्निं प्रविशन्ति, विनाशं न शक्नुवन्ति। मनुष्याः अपि, नरश्रेष्ठ, पुत्रेषु कामात् स्नेहबद्धाः; लोभात् प्रतिकारं इच्छन्ति—न पश्यसि? तथापि, जनाः महान्मायायाः शक्त्या संसारे स्नेहविवर्ते, मोहगह्वरे पतन्ति। अतः अत्र न विस्मयः, यत् स जगन्नाथस्य योगनिद्रा; एषा हरिमहामायाः, येन जगत् मोहितम्। साधूनामपि मनांसि सा भगवती बलात् आकर्षति, महामाया मोहं ददाति। तया सर्वं जगत्—चराचरम्—सृज्यते; तया प्रसन्नया वरान् ददाति, मोक्षस्य कारणं भवति। सा परा विद्या, नित्यमोक्षहेतु; सा अपि संसारबन्धनस्य कारणं, सर्वेश्वरी। राजा पप्रच्छ—भगवन्, का सा देवी महामाया, यां त्वं कथयसि? कथं सा जाता, किं तस्याः कर्म, द्विजोत्तम? किम् तस्याः स्वरूपं, किम् तस्याः रूपं, कुतः सा उत्पन्ना? सर्वं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ। तपस्वी उक्तवान्—सा नित्याः, विश्वरूपिणी, तया सर्वं व्याप्तम्; तथापि तस्याः उत्पत्तिः अनेकधा—मम वचः शृणु। यदा यदा देवकार्यसिद्ध्यर्थं सा प्रकटते, तदा तस्याः जन्म कथ्यते; किन्तु सा नित्यैव लोके प्रसिद्धा। यदा विष्णुः कल्पान्ते योगनिद्रां जगति एकस्मिन्समुद्रे प्रसारितवान्, भगवन् शेषे शयानः अभवत्। तदा, विष्णोः कर्णमलात् द्वौ घोरौ दैत्यौ—मधु कैटभौ—उत्पन्नौ, ब्रह्माणं हन्तुं उद्युक्तौ। ब्रह्मा, प्रजापतिः, विष्णोः नाभिकमलस्थः, तौ घोरौ दैत्यौ दृष्ट्वा, जनार्दनं शयानं अपश्यत्। सः हृदयेन संनद्धः तां योगनिद्रां हरिण्याक्षिणि स्थितां स्तोतुम् आरब्धवान्, हरिं जागारयितुम्। ब्रह्मा उक्तवान्—जगन्माता, जगद्धारिणी, स्थितिलयकारण, विष्णुनिद्रे, भगवती, अनुत्तमदीप्तिः! त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वं वषट्, शब्दात्मा; त्वं अमृतम्, नित्याः अव्यया, त्रिप्रकृति संस्थिता। त्वं नित्यं अर्धमात्रा, यः विशेषेण अनिर्वचनीयः; त्वमेव सन्ध्या, सावित्री, देवी, परमा माता। त्वया सर्वम् ध्रियते; त्वया जगत् सृज्यते; त्वया रक्ष्यते, देवी, त्वया सदा लीयते। सृष्टौ त्वं सृष्टिरूपा; स्थितौ स्थितिरूपा; लये त्वं लयरूपा, विश्वरूपिणी। त्वं महाविद्या, महामाया, महाज्ञानम्, महास्मृति; त्वं महामोहा, महादेवी, परमेश्वरी। त्वं सर्वस्य आदिप्रकृति, त्रिगुणात्मिका; त्वं कालरात्रिः, महारात्रिः, प्रलयरात्रिः। त्वं श्रीः, त्वं ऐश्वर्यं, त्वं लज्जा, त्वं बुद्धिः; त्वं शर्म, पुष्टिः, तुष्टिः, शान्तिः, क्षमा च। त्वं खड्गधारिणी, शूलधारिणी, घोररूपा, गदाचक्रधारिणी; शङ्खधनुर्बाणसृक्कणमुसलधारिणी। त्वं सौम्या, सर्वसौम्येभ्यः सौम्यतरा, परमसुन्दरी; त्वमेव उत्तमा, पारमार्थिका अपारमार्थिका, परमा देवी। यत् किमपि वस्तु यत्रापि, सत् वा असत् वा, सर्वात्मिका, सर्वशक्तिः त्वमेव; तव कः स्तुतिः? त्वया सृष्टिकर्ता, स्थावरः, जगद्भक्षः अपि निद्रया आक्रान्तः; कः तव स्तोतुं समर्थः? विष्णुः रूपधारी, महेशानः अपि त्वया प्रेरितः; अतः कः त्वां स्तोतुं क्षमः? एवं तस्मिन्नेव प्रसङ्गे, राजा वणिक् च तं तपस्विनं पृष्टवन्तौ, तेन च महादेवीमाहात्म्यं विस्तरेण उपदिष्टम्।