राजा तं पप्रच्छ—“भगवन्, कः त्वं? किमर्थं चात्र आगतः? किं दुःखितः क्लिष्टचित्तश्च दृश्यसे?” इति। तस्य स्नेहेन उक्तं वचः श्रुत्वा, स वणिक् राज्ञे प्राञ्जलिरभिवाद्य प्रत्युवाच। स वणिक् उवाच—“अहं वणिक् समाधिः नाम, धनाढ्यकुले जातः। पुत्रैः भार्यया च धनलोभैः धर्मपथात् पतितैः परित्यक्तः अस्मि। धनदारपुत्रविहीनः, धनं हृतं मया, बान्धवैः सुहृद्भिश्च परित्यक्तः दुःखितः अरण्यं प्राप्तः अस्मि। अत्र च मम पुत्राः किं कुर्वन्ति, कुशलिनः वा न वा, न वेद्मि; न च स्वजनानां भार्यायाः वा किमपि जानामि। तेषां गृहे किमिदानीं सुरक्षितं वा, असुरक्षितं वा? कथं च सन्ति? पुत्राः मम सदाचारिणः वा, दुराचारिणः वा?” इति। तदा राजा उवाच—“ये पुत्राः भार्या अपरे च धनलोभैः त्वां परित्यक्तवन्तः, तेषु किं तव मनः स्नेहेन एव बाध्यते?” इति। वणिक् उवाच—“यथोक्तं भवता, तथैव मम; सत्यं वचनं तव। किं तु, किं करोमि? मम मनः तेषु कठोरं न भवति। ये धनलोभात् मातृपितृभावं विस्मृत्य मां परित्यक्तवन्तः, मम हृदयं तेषु एव, भार्यायां बान्धवेषु स्वजनिषु च, स्नेहेन लग्नम् अस्ति। अहं न वेद्मि, विप्र, एतत्—ज्ञात्वापि न जानामि किमर्थं स्वजनगुणरहितेषु अपि हृदयं प्रेम्णा आकर्ष्यते। तेषां कृते अहं श्वसामि क्लिश्यामि च; किं करोमि, ये मयि अनादरं कुर्वन्ति, तेषु मम मनः कठोरं न भवति।” मार्कण्डेय उवाच—ततः ब्राह्मण, तौ उभौ—स वणिक् समाधिः, स च राजा—तं मुनिं समुपजग्मतुः। विधिवत् तं प्रणम्य, वणिक् राजा चोपविशताम्, संवादं च प्रचक्रतुः। राजा उवाच—“भगवन्, एकं प्रष्टुमिच्छामि; तद् मे ब्रूहि—किमिदं येन मम मनः स्वस्वभावेन क्लिश्यते? राज्यं नष्टमपि मम, तदङ्गेषु मम ममत्वं तिष्ठति; ज्ञात्वापि, अज्ञवत् वर्ते, भगवन्, किमेतत्? अयं च, पुत्रैः छन्नः, भार्यया दासैश्च परित्यक्तः, स्वजनैः परित्यक्तः, तेषु एव हृदयं तस्य लग्नम्। एवं ह्यावां दुःखितौ, दोषदर्शनं कृत्वापि, मनसि स्नेहबन्धनं दृढम् अस्ति। किमेतद्, भाग्यवन्, येन मन्दता अपि विदुषाम् उपजायते? किं मम तस्य च विवेकान्धता, मोहः, जातः?” मुनिरुवाच—“विद्या सर्वेषां भूतानां इन्द्रियगोलकेषु अस्ति, भाग्यवन्; विषयाः तु प्रत्येकस्य पृथक्पृथग् दृश्यन्ते। केचित् दिवा अन्धाः, केचित् रात्रौ, केचित् दिवानिशं समं पश्यन्ति। मनुष्याः ज्ञानीः स्युः, न केवलम्; पशवः, पक्षिणः, मृगाश्च अपि विद्याम् उपगच्छन्ति। या विद्या मनुष्येषु, सा पशुपक्षिषु अपि; या तेषु, सा मनुष्येषु अपि; उभयोः साम्यं दृश्यते। ज्ञानवतामपि, पश्य, पतङ्गाः तृष्णया पीड्यमानाः, मोहात् दीपे पतन्ति, न विनाशं तस्य पलायन्ते। नराः अपि, नरश्रेष्ठ, पुत्रेषु कामनया स्नेहं कुर्वन्ति; लोभात् प्रत्युपकारं इच्छन्ति; न पश्यसि किम्? तथापि, महती माया संसारबन्धनकारिणी, तया जनाः स्नेहस्रोतसि, मोहगर्ते च निपात्यन्ते। अतः अत्र न विस्मयः कार्यः; सा हि योगनिद्रा जगदधिपतेः, एषा हि हरिमहामाया, येन जगत् मोह्यते। सा भगवती देवी, महामाया, बुधानामपि मनांसि बलात् आकर्षति, मोहं च ददाति। सा एव समस्तं जगत् चराचरं सृजति; प्रसन्ना सा वरप्रदा, मोक्षहेतुः च भवति। सा परा विद्या, नित्यं मोक्षकारणं, सा एव संसारबन्धनहेतुश्च, सर्वेश्वरी च।“ राजा उवाच—“भगवन्, का सा देवी महामाया, या त्वया उक्ता? कथं जाता, किमस्याः कर्म, द्विजोत्तम? किं स्वरूपं, कुतः जाता, एतद् इच्छामि श्रोतुम्, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ।” मुनिरुवाच—“सा देवी नित्याऽस्ति, विश्वरूपिणी, येन सर्वमिदं व्याप्यते; तथापि, अस्याः उत्पत्तिः अनेकार्था—तां मम शृणु। यदा सा देवकार्यार्थं प्रकटते, तदा सा जाता इति कथ्यते; तथापि, सा लोके नित्येति स्मर्यते। यदा कल्पान्ते विष्णुः योगनिद्रया जगत् एकार्णवे स्थितं कृत्वा, शेषे शयाने, तदा विष्णोः कर्णमलात् मदुकैटभौ उभौ घोररूपौ, ब्रह्मवधाय उद्यतौ, अभवताम्। ब्रह्मा, सृष्टिपतिः, विष्णुनाभिकमलासने स्थितः, तौ घोरदैत्यान् दृष्ट्वा, जनार्दनं सुप्तं अपश्यत्। स हृदयेन समाहितः, तं योगनिद्रां हरिचक्षुषि स्थितां, विष्णुप्रबोधनाय, स्तोतुम् आरभत। ब्रह्मोवाच—‘जगदम्बे, जगद्धात्रि, स्थितिसंहरणकारिणि, विष्णुनिद्रे, भगवती प्रभोरतीव तेजस्विनि! त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वं च वषट्काररूपिणी, शब्दात्मिका, त्वं सोमरसस्वरूपा, नित्याऽक्षया त्र्यंशस्थितिः। त्वमेव नित्यं पादशब्दा, या विशेषेणोच्यते न, त्वमेव सन्ध्या, सावित्री, त्वं परा जननी।