ततः स्वांशैः देवाः कुरूनां गृहे अवतीर्य द्रौपद्याः गर्भात् पाण्डुपुत्राः पञ्च अभवन्। तस्मात् तेषां महाबलिनां पाण्डुपुत्राणां भार्याग्रहणं नासीत्, महर्षेः शापात्। एवं पाण्डुपुत्राणां कथा-प्रस्तानं सर्वं मया उक्तं, चतुर्विधं प्रश्नं च गीयते। किं श्रोतुम् इच्छसि अन्यत्? तदा जैमिनिः उवाच—त्वया सर्वं यथाप्रश्नं क्रमशः आख्यातम्। मम हृष्यति चित्तं हरिश्चन्द्रस्य कथायाम्। अहो, स महात्मा परमं दुःखं सहमानः, किम् अन्ते सुखम् अवाप्नोत् वा, द्विजोत्तम? शुन्वन् विश्वामित्रवचनानि स राजा शनैः निर्गत्य, दुःखिता भार्या शैव्या च पुत्रः रोहितः च अनुगच्छन्। स पृथिवीश्वरः दिव्यां काशीपुरीं प्राप, या मानवभोग्यं नास्ति, त्रिशूलधारिणः रक्षिता सा। दुःखेन पीडितः, स तत्र पादाभ्यां गच्छन्, पत्नीसमेतः, नगरीं प्रविश्य विश्वामित्रं तत्र उपविष्टं ददर्श। तं आगतम् आलोक्य, राजा विनीतः सस्मरणः अभवत्; हरिश्चन्द्रः कृताञ्जलिः महर्षये वाक्यम् अब्रवीत्—“भगवन्, मम जीवनम्, पुत्रः, एषा च भार्या, यत् यच्छसि, तत् त्वया समर्पणीयम्, परमं दानम् इति। अथवा अन्यत् किंचित् कार्यम् अस्ति चेत्, तत् अपि अनुगृह्यताम्।” विश्वामित्रः उवाच—“महीपते, मासः सम्पूर्णः, यज्ञदक्षिणां देहि, यां त्वया राजसूये प्रतिज्ञातम्, यदि प्रतिज्ञां स्मरसि।” हरिश्चन्द्रः उवाच—“ब्राह्मण, मासः अद्य एव पूर्णः, तपोधन, शेषार्धस्य दानस्य कृते क्षणं प्रतीक्षा क्रियताम्।” विश्वामित्रः उवाच—“एवं भवतु, नृपश्रेष्ठ, पुनः आगमिष्यामि। यदि अद्य न दास्यसि, तर्हि शापं दास्यामि।” एवं उक्त्वा स मुनिः निर्गतः। राजा चिन्तयामास—“कथं तस्मै प्रतिज्ञातां दक्षिणां दास्यामि? कुत्र मित्राणि, कुत्र धनम्? दानग्रहणं मम निषिद्धम्, कथं पतिष्यामि? किं वा प्राणान् त्यजामि? कस्यां दिशि गच्छेयम्, दरिद्रः? यदि प्रतिज्ञां न दत्त्वा म्रियेय—अधमः पापी भवामि, ब्रह्मणः हृदि कृमिः। अथवा आत्मानं विक्रीय सेवकत्वं वरेत।” राजानं क्लेशितं, शोकसन्तप्तं, चिन्तया नमितं दृष्ट्वा, तदा तस्य पत्नी अश्रुपूर्णया वाचा उवाच—“मा शुचः, नृपश्रेष्ठ, सत्यं पालय। यो नरः सत्यं त्यजति, स श्मशानवत् परित्याज्यः। नरस्य न किञ्चित् परमं धर्मात्, स्वसत्यरक्षणात्। अग्निहोत्रं वा सर्वदानानि वा, सत्यविप्रयुक्तस्य निष्फलानि भवन्ति। सत्यं श्रुतेषु परं निगद्यते; अनृतं तु तर्तुं नौ इव, किं तु अस्थिरे पतनाय भवति। सप्ताश्वमेधान् एकं राजसूयं कृत्वा अपि, राजा मिथ्यावाक्येन स्वर्गात् पतति।” रुदती सा उवाच—“राजन्, मम च बालकः जातः।” अश्रुपूर्णलोचना सा तं अब्रवीत्। राजा तां प्रत्युवाच—“शान्तिं कुरु, भद्रे, मा शोचि:। बालः जीवति। वक्तुम् इच्छसि चेत्, वद, गजेन्द्रगामिनि।” सा पत्नी उवाच—“राजन्, मम पुत्रः जातः; साध्वी स्त्रीणां पुत्रः एव फलम्। तस्मात् मां सह वित्तेन ब्राह्मणाय दानं देहि।” एवं श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः अपतत्; चेतनां प्राप्त्वा, तीव्रेण शोकबन्धनेन विललाप। “महत् दुःखम् इदं, प्रियं वदसि। पूर्वं या स्मितैः मधुरैः वाक्यैः मां सान्त्वयती, सा मां पापं कथं विस्मरति? हा, हा! शुद्धस्मिते, कथं त्वया एतादृशं वाक्यं उक्तम्? अहम् अपि कथं वदामि?” एवं बहुशः विलप्य, स पुरुषश्रेष्ठः “धिक् धिक्” इति उच्चारयन् भूमौ मूर्च्छितः अपतत्। पतिं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सा महाराजपत्नी दुःखार्ता विलप्य उवाच—“हा राजन्, का विपत्तिः त्वां सम्प्राप्ता, या भूमौ पतसि, यः पूर्वं राजोपधानानि सेवसे? दशकोटिगवां धनं यस्य, द्विजैः अस्पृष्टं, स नृपति: मम पतिः, अधुना भूमौ शयितः। किं पापं कृतवानसि, राजेन्द्र, येन त्वं इन्द्रोपेन्द्रसमानः अपि दुःखशय्यायाम् पतितः?” एवम् उक्त्वा, सा सुरूपजंघा अपि अतीव दुःखेन मूर्च्छिता अपतत्। उभौ पितरौ भूमौ पतितौ दृष्ट्वा, बालकः तृषार्तः, दुःखाकुलः, उवाच—“पितः, पितः! भोजनं देहि! मातः, मातः! किंचित् खाद्यं देहि! तृष्णया पीडितोऽहम्, जिह्वा शुष्काऽस्ति।” तस्मिन्नेव काले, महर्षिः विश्वामित्रः आगतः। हरिश्चन्द्रं मूर्च्छितं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, जलं सिञ्च्य, उवाच—“उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजेन्द्र! यद् इच्छितं दानं, तत् सम्प्रति देहि।