सः राजा स्वनगरं पुनरागतः स्वभूमेः अधिपः अभवत्। तस्मिन्नेव काले सः शक्तिमद्भिः शत्रुभिः विवेश्टितः अभवत्। तत्र नगरस्थः सः राजा, तस्य कोषः सेनाच च, तस्य दुष्टैः बलदक्षैः मन्त्रिभिः तथा दुष्टबुद्धिभिः पुरुषैः तस्य दुर्बलतायाः अवसरं लभ्य, हृतः अभवत्। ततः सः राजा, राज्यं हृत्वा, मृगयायाः नाम्ना एकाकी अश्वं समारुह्य घनवनं प्रविष्टः। तत्र सः मेधसः महर्षेः आश्रमं अपश्यत्, यः शान्तः, मृगैः रहितः, ऋषेः शिष्यैः च शोभितः आसीत्। तत्र सः किञ्चित्कालं स्थित्वा, महर्षिणा सत्कृतः, आश्रममण्डले विचरन् अयात्। तत्र तस्य मनः आसक्त्या आकृष्टम् अभवत्; सः चिन्तयामास—"या नगरी पूर्वं मम पितृभिः मया च रक्षितः, सा हता; ये मम सेवकाः, ते दुष्टवृत्त्या धर्मतः रक्षन्ति वा न वा, न जानामि।" "मम प्रमुखः, यः वीरः, गजायुधः, शत्रुबलवशः स्थितः, सः किम् सुखानि अनुभवति न वा, न वेद्मि।" "ये मम अनुगामी, मम प्रसादं धनं भोजनं च लब्धवन्तः, ते नूनं अन्यान् राज्ञः सेवन्ति।" "तेषां सततं व्ययेन, अयुक्तवित्तव्ययेन, यः कोषः कठिनेन संचितः, सः शीघ्रं क्षीयते।" एवं सः राजा चिन्तयन्, आश्रमसमीपे एकं वणिजं अपश्यत्। तं राजा पप्रच्छ—"कः त्वं, भद्र, किमर्थं इह आगतः? किं दुःखितः व्याकुलचित्तः दृश्यसे?" राज्ञः सौम्यवचनानि श्रुत्वा, वणिजः प्रणम्य प्रत्युवाच। सः वणिजः उवाच—"अहं वणिक् नाम्ना समाधिः, धनाढ्यकुले जातः; पुत्रैः पत्नीया च, लोभवशात्, धर्महीनैः, त्यक्तः।" "धनं पत्नी पुत्राः च हृताः, धनं हृतम्, बान्धवैः मित्रैः च परित्यक्तः, दुःखितः वनं प्रविष्टः।" "इह, मम पुत्राः किं कुर्वन्ति, कुशलिनः न वा, न जानामि; न च परिवारं न पत्नीं वेद्मि।" "गृहे सुखं वा दुःखं वा? ते कथं वर्तन्ते? पुत्राः सदाचारिणः न वा?" राजा उवाच—"ये पुत्रपत्नीप्रभृतयः धनलोभात् त्वां त्यक्तवन्तः, तेषु किं तव मनः तदपि स्नेहेन युक्तम्?" वणिजः उवाच—"यथा त्वं उक्तवान्, तथा एव; तव वचनं मयि सत्यम्। किं तु, मनः तेषु कठोरं न भवति।" "ये धनलोभात् मातृस्नेहं त्यक्त्वा मां परित्यक्तवन्तः, मम हृदयम् तेषु एव पत्न्यादिषु बान्धवेषु च आसक्तम्।" "एतद् न जानामि, विप्र; ज्ञात्वापि तद्, न वेद्मि, कथं हृदयम् स्वजनस्नेहेन आकृष्टम्, दोषवत्सु अपि।" "तेषां कृते श्वसामि दुःखितः च; किं करिष्यामि, मनः तेषु अनार्तेषु कठोरं न भवति?" मार्कण्डेयः उवाच—ततः द्वौ, वणिजः समाधिः तथा सः उत्तमः राजा, ब्राह्मणः तु, मेधसम् ऋषिम् उपगच्छतुः। सम्यक् अभिवाद्य, वणिजः राजा च, उपविष्टौ, संवादं आरभेताम्। राजा उवाच—"भगवन्, एकं प्रष्टुम् इच्छामि; मनः स्ववासनायाम् दुःखितम्, किम् कारणम्?" "राज्यं हृतम् अपि, तस्य अङ्गेषु मम ममत्वं; ज्ञात्वापि, मूढवत् वर्ते—किम् एतत्, विप्रश्रेष्ठ?" "अयं च, पुत्रैः मोहितः, पत्नीसेवकैः परित्यक्तः, स्वजनैः त्यक्तः, तस्य हृदयम् तेषु बद्धम्।" "एवं तयोः दुःखम्; दोषान् दृष्ट्वापि, मनः आसक्त्या आकृष्टम्।" "किम् एतत्, महाभाग, यः मोहः, विदुषाम् अपि जायते? किम् एषा विवेकान्धता, मूढता, मयि तस्मिन् च?" ऋषिः उवाच—"ज्ञानम् सर्वेषु जीवेषु इन्द्रियगोलके अस्ति, महाभाग; इन्द्रियविषयाः प्रत्येकस्य भिन्नाः दृश्यन्ते।" "केचित् दिवा अन्धाः, अन्ये रात्रौ अन्धाः; केचित् दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति।" "मानुषाः ज्ञानीः, किं तु न केवलम्; सर्वेषु पशुषु, पक्षिषु, मृगेषु च, ज्ञानम् अस्ति।" "यत् ज्ञानम् मानुषेषु, तत् पशुपक्षिषु अपि; यत् तेषु, तत् मानुषेषु; उभयोः साम्यम् अस्ति।" "ज्ञानवत्सु अपि, पश्य, पतङ्गाः: तृप्त्याभावे, मोहात् ज्वालायाम् पतन्ति, विनाशम् न शक्नुवन्ति।" "मानुषाः अपि, नरशार्दूल, पुत्रेषु कामात् आसक्ताः; लोभात् प्रत्युपकारम् इच्छन्ति—न पश्यसि?" "एवं, जनाः आसक्त्याः प्रवाहे, मोहस्य गर्ते पतन्ति, महती मायायाः शक्त्या, या संसारम् धारयति।" "तस्मात् अत्र न विस्मयः, योगनिद्रा जगत्पतेः; एषा हर्याः महामाया, येन जगत् मोहितम्।" "सा भगवती, ज्ञानिनाम् अपि मनांसि बलात् आकर्षति, महामाया मोहं ददाति।" "या, एषा, सर्वं चराचरम् सृजति; सा तुष्टा वरान् ददाति, मोक्षस्य कारणं भवति।" "सा परमविद्या, मोक्षस्य नित्यकारणम्; सा संसारबन्धस्य कारणम्, सर्वेश्वरी च।" राजा उवाच—"भगवन्! का सा देवी महामाया, यां त्वं कथयसि? कथम् सा जाताऽभवत्, किं कर्म, द्विजश्रेष्ठ?