सूर्यः स्वपत्नीं संज्ञां विषये पृष्टः सन् विश्वकर्माणं स्रष्टारं प्रापश्यत्। स तेनोक्तः—"त्वया प्रेषिता संज्ञा मम गृहे प्राप्ता।" ततः सूर्यः ध्याननिष्ठः सन् तां ददर्श, या हय्याकारमास्थाय, उत्तरकुरुषु तपः कुर्वन्ती स्थितासीत्। सूर्यः तस्याः तपस्याः प्रयोजनं बुबोध—"मम पतिः सौम्यरूपः शुभदर्शनश्च भवेत्" इति सा चिन्तयति। स तेजस्वी सूर्यः विश्वकर्माणमुपगम्य, यः संज्ञायाः पिता, तं प्राह—"मम तेजः अद्य क्षप्यताम्।" ततो देवैः स्तुतः विश्वकर्मा संवत्सरपरिश्रमेण सूर्यस्य तेजः संहरत्। अथ मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु मे सावर्णेः, सूर्यस्य पुत्रस्य, अष्टमस्य मनोः, यथाकथितं जन्म विस्तारतः। महत्या मायया समर्थः स सावर्णिः सूर्यतनयः मन्वन्तरपतित्वं प्राप। पूर्वे स्वारोचिषे मन्वन्तरे चित्रवंशसमुद्भवः स राजा सुरथः समग्रां पृथिवीं शासितवान्। सः स्वपुत्रवत् प्रजाः यथावत् पालयन्, तस्य शत्रवः, राजानः, तस्य वंशं बलं च नाशयन्तः, उत्पन्नाः। तेन च तैः वंशनाशकैः स्वल्पैः अपि महाबलेन युद्धमभवत्; किन्तु सः तैः संग्रामे पराजितः। स्वनगरीं प्रत्यागत्य स्वदेशस्य नृपतिः बभूव; तदा तु तेन शत्रुभिः बलद्भिः पीडितः। तत्र तस्य नगरे, तस्य कोशं सैन्यं च, बलवन्तः दुष्टाः मन्त्रिणः पापबुद्धिभिश्च पुरुषैः तस्य दुर्बलतां दृष्ट्वा, हृतम्।" "ततः स राजा राज्यभ्रष्टः, मृगयायाः नाम कृत्वा, एकाकी हयमारुह्य, घनं वनं प्रविवेश। तत्र सः महर्षेः मेधसः आश्रमं ददर्श—शान्तं, मृगैः रहितं, तेन मुनिना शिष्यैश्च शोभितम्। तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, तेन मुनिना पूजितः, तस्मिन्महान्याश्रमे विचरन्। सः तत्र, स्नेहेन मनसा आकृष्टः, चिन्तयामास—'या पुरी मया पितृभिश्च रक्षिता सा नष्टा; ये मम सेवकाः, दुष्टाचाराः, ते धर्मेण वा अधर्मेण वा, रक्षन्ति न वा, न जानामि।'" "'मम सेनापतिः, शूरः, सदा गर्वितः गजारोहः, इदानीं शत्रुभिः वशे स्थितः, किञ्चिद् सुखं प्राप्नोति वा न वा, न वेद्मि। ये मम प्रियाः, मम प्रसादं धनं भोजनं च प्राप्नुवन्तः, ते नूनं अन्येषां राज्ञां सेवा कुर्वन्ति। येषां चिरं व्ययेन चाप्रयुक्तेन कोशः दुःखेन सञ्चितः, स शीघ्रं क्षयिष्यते।'" "एवं बहु विचारयन् स राजा, मुन्याश्रमसमीपे, एकं वणिजं ददर्श। तं राजा पप्रच्छ—'को भवान्? किमर्थमिह आगतः? किं दुःखितः चिन्तितः च दृश्यसे?' राज्ञः सौम्यवचनानि श्रुत्वा, स वणिक् सस्मार—'अहं समाधिः नाम वणिक्, धनाढ्यकुले जातः; मम पुत्रैः भार्यया च, लोभेन धर्मं त्यक्त्वा, परित्यक्तः। धनपत्नीपुत्रविहीनः सन्, बान्धवमित्रैः च परित्यक्तः, दुःखितः अत्र वने प्राप्तः।'" "'अत्र, न जानामि, मम पुत्राः किं कुर्वन्ति, कुशलिनः वा न वा, न च मम कुलं भार्यां वा जानामि। स्वगृहे, स्थिरं वा न वा, ते कथं वा, मम पुत्राः सदाचारिणः वा दुराचारिणः वा?'" "राजा उवाच—'ये पुत्रपत्न्यादयः धनलोभेन त्वां त्यक्तवन्तः, तेषु किं तव मनः स्नेहेन बध्नाति?' वणिक् उवाच—'यथा त्वया उक्तं, तथैव; सत्यं वचनं ते। किं तु, मम मनः तेषु कठोरं न भवति। ये लोभेन मातृपितृस्नेहं त्यक्त्वा, मां परित्यक्तवन्तः, तेष्वेव हृदयममम स्नेहेन लग्नम्—भार्यायां बान्धवेषु च।'" "'एतन्न जानामि, विप्र, ज्ञात्वापि न गृह्णामि, कथं हृदयं स्नेहेन बन्धुजनान्, गुणहीनानपि, आकर्षति। तेषां कृते श्वसामि दुःखं च अनुभवामि; किं करिष्यामि, यन्न मे मनः तेषु दयारहितं भवति?'" "मार्कण्डेय उवाच—ततः, हे द्विज, तौ उभौ, वणिक् समाधिः स राजा च, तं मुनिं मेधसं समुपजग्मतुः। तं यथाविधि अभिवाद्य, वणिक् राजा चोपविविशतुः, संवादं चक्रतुः।" "राजा उवाच—'भगवन्, एकं प्रश्नं पृच्छामि; ब्रूहि मे—किं कारणं, यत् मम मनः स्ववशं गत्वा क्लेशमुपैति? राज्यं नष्टं सति अपि, तस्य सर्वेषु अङ्गेषु मम ममत्वं नश्यति न वा; ज्ञात्वापि, मूढवत् अस्मि—किमेतत्, महर्षे?'" "'अयं च, पुत्रैः छन्नः, भार्यया सेवकैश्च त्यक्तः, स्वजनैः परित्यक्तः अपि, तेषु हृदयेन बद्धः। एवं स च अहं च, दुःखेन पीडितौ; दोषदर्शनं कृत्वापि, मनः स्नेहेन आकृष्टम्।'" "'किमेतत्, महाभाग, यन्मोहः प्राज्ञेष्वपि जायते? किमेतत् विवेकान्ध्यं, मूढता या मयि तस्मिन्च जायते?'" "ऋषिरुवाच—'सर्वेषां भूतानां ज्ञानं इन्द्रियगम्यं सति, महाभाग, विषयाः प्रतीयन्ते पृथग्भूताः। केचन दिवा अन्धाः, केचन रात्रौ अन्धाः; केचन दिवा रात्रौ च समदर्शिनः।