ततः क्रोधसमाकुला छाया, कम्पमानाधरपल्लवा विकम्पमानकरा च, द्विजश्रेष्ठ, यमं शप्तुम् आरब्धा। सा तम् उवाच—"त्वं यः पितुः पत्नीं माम् अयुक्तम् उपेक्ष्य पादेन प्रतिपद्य मां त्रासयसि, तस्मात् अद्यैव तव पादः पृथिवीं पतिष्यति।" मातुः शापं श्रुत्वा, भयसमाकुलचित्तः यमः पितरं प्रति गतः, प्रणम्य वाक्यम् अब्रवीत्—"एषा महती विस्मयकारिणी घटना, न कस्यचित् पूर्वं श्रुता, यद् जननी स्नेहम् उत्सृज्य पुत्रं शप्तुम् इच्छेत्। मनुना यथा उक्तम्, तथा मम अपि मतिः—अपि पुत्रेषु दोषः स्यात्, न तु जनन्याः कदाचन दोषः भवेत्।" एवं यमस्य वचनानि श्रुत्वा, तमःप्रणाशकः भगवाँश् छायां आहूय पृष्टवान्—"क्व गतासि?" सा प्रत्युवाच—"अहं संज्ञा, त्वष्टुः कन्या, विवस्वतः पत्नी; एते तव पुत्राः मया जाताः।" पुनः पुनः विवस्वता पृष्टा, सा सत्यम् न प्राकाशयत्; तदा सविता कोपसमन्वितः ताम् शप्तुम् उद्यतवान्। तदा सा सर्वं यथावत् विवस्वते न्यवेदयत्; स च भगवाँस् तत्त्वं विज्ञाय त्वष्टुः गृहम् अगच्छत्। त्रैलोक्यपूजितः सविता तत्र त्वष्टृणा परमया भक्त्या सत्कृतः। स च संज्ञां पृष्टः, विश्वकर्मा सृष्टिकर्ता तम् उवाच—"त्वया प्रेषिता सा मम गृहम् आगता।" सविता, ध्याननिष्ठः, तां अपश्यत्—सा हय्यरूपिणी उत्तरकुरुषु तपश्चर्यां कुर्वती दृष्टा। तस्याः तपस्याः भावम् अपि सविता विज्ञाय—"मम पतिः सौम्यरूपः, शुभदर्शनः भूयात्"—इति तस्याः संकल्पम् अवगच्छत्। सविता तदा त्वष्टुः समीपे उवाच—"मम तेजः अद्यापि न्यूनीयताम्।" ततः देवैः स्तुतः विश्वकर्मा संवत्सरपर्यन्तम् उद्योगेन सवितुः तेजः न्यूनम् अकरोत्। मार्कण्डेय उवाच—"शृणु मे सविस्तरम् आदित्यपुत्रस्य सावर्णेः, अष्टमस्य मनोः, उत्पत्तिं यथावत्।" महामायया योगेन सवर्णिः, आदित्यपुत्रः, मन्वन्तरपतित्वम् अवाप्तवान्। पूर्वे स्वारोचिषे मन्वन्तरे, चित्रवंशे जातः सुरथो नाम राजा आसीत्, यः पृथिवीं सम्यक् अपालयत्। सः स्वपुत्रवत् प्रजाः पालयन्, तेषां नाशाय, रिपवः समुत्पन्नाः—राजानो ये तस्य कुलं बलं च विनाशयामासुः। तैः अल्पैः अपि तेन महाबलेन सह युद्धम् अभवत्; तत्र सः तैः पराजितः। स्वपुरीम् उपेत्य, स्वदेशस्य अधिपः सः पुनः अभवत्; किं तु तदा तैः शक्तिमद्भिः शत्रुभिः पर्याकुलः। तत्र तस्याम् एव पुरी, दुष्टबुद्धिभिः मन्त्रिभिः, बलवत्भिः च, तस्य कोषः सेनां च अपहृतम्। ततः सः, मृगयायाः नाम्ना, एकाकी अश्वम् आरुह्य, राज्यं हृतम् इति ज्ञात्वा, घोरं वनं प्रविवेश। तत्र सः मेधसः ऋषेः आश्रमम् अपश्यत्—शान्तम्, मृगैः रहितम्, शिष्यसमावसितम्। तत्र सः किञ्चित्कालम् अवसत्, तेन मुनिना सत्कृतः, आश्रमे विचरत्। तत्र, स्नेहेन मनः आकृष्टम्, चिन्तयामास—"या पुरी पितृपैतामही मया च रक्षिता, सा नष्टा; ये मम सेवकाः, ते धर्मे स्थिताः अथवा न वा?" "मम मुख्यः, शूरः, सदाभिमानी हस्ती, शत्रुबलेषु स्थितः, किम् सुखानि भोक्तुं शक्नोति?" "ये मया सदा सम्पूजिताः, धन्याः, भोजनप्राप्ताः, ते नूनम् अन्येषां नृपाणां सेवायाम् प्रवृत्ताः।" "तेषां दुरुपयोगाद्, व्ययाच्च, कठिनेन संचितः कोशः शीघ्रं विनश्यति।" एवं बहुधा चिन्तयन्, सः मुन्याश्रमस्य समीपे एकं वणिजम् अपश्यत्। सः तं पप्रच्छ—"कः त्वम्, आर्य, कस्य हेतोः अत्र आगतः? किं दुःखितः चिन्तितः च दृश्यसे?" एवं सौम्यवचः श्रुत्वा, सः वणिक् तस्मै नृपाय, विनीतः, प्रत्युवाच। "अहं समाधिः नाम वणिक्, धनाढ्यकुले जातः; धनलोभेन, पुत्रैः भार्यया च, धर्महीनैः, परित्यक्तः।" "धनपत्नीपुत्रविहीनः, बान्धवमित्रैः च परित्यक्तः, दुःखितः अत्र वने आगतः।" "अत्र, न जानामि मम पुत्राः किं कुर्वन्ति, सुखिनः वा न वा, न च मम कुलं भार्यां वा।" "किं तेषां गृहे सुखम् अस्ति, दुःखम् वा? के ते? पुत्राः सदाचारिणः वा, दुराचारिणः वा?" राजा उवाच—"ये त्वां धनलुब्धैः पुत्रपत्नीभिः च त्यक्तवन्तः, किमर्थम् तेषु तव चेतः स्नेहेन बद्धम्?" वणिक् उवाच—"यथा त्वया उक्तम्, तथैव मम; किं तु कर्तुं शक्यते? मम मनः तेषु दार्द्र्यं न जहाति।" "ये धनलोभेन मम स्नेहम् उत्सृज्य, मां परित्यक्तवन्तः, हृदयं तेषु एव, भार्यायाम्, बान्धवेषु, स्वजनिषु च, संलग्नम्।" "एष मे न वेद्मि, विप्र, अपि जानन्, किमर्थम् हृदयं गुणहीनिषु अपि स्वजनिषु स्नेहेन प्रवर्तते?